|
KHUALAH SIH CIANG…
Atei:
J. Thang Lian Pau | 2004
Luang bangci pham ding? Bang teng theih kul?
Zomi
pen i tawm zah ngaihsutin leitung mun tuamtuamah a kithehthang pen
pawl kihi ding a, tua tawh kizuiin Zomi sungah zong khuala sihna
hong om toto zel lo thei lo hi. Khual gam khuapite ah siluang phaam
dan pen i khua i tui tawh hong kibang thei nawn loin, khatveivei
luangphaam ding leh luang ngak nading inn takpi om loh hun om thei
in, tua bang hun ciangin kimangbang nuam mahmah hi. Khua lama ten
lah hong pua un cih leh siluang muak khawng thuah pah in, baih
ngaihsut mahmah pawl ki-om hi. Khua lam puak ding hi in, a phuala
vui ding hi ta leh, gamtat dan dingah theih kul zuih kul kumpi’
ngeina tampi na om hi. Tuate a hampi teng a baanbaanin suut ni.
Khual khuapi zato-a sihna
ah, mun gamla lo motaw tawh khaw lama puak ziau theih ahih kei leh,
vanleng tawh puak dingin pen lai (document) neih hamtang kul nam
thum om hi. Tuate pen Death Certificate, Police No Objection
Certificate leh Embalming Certificate hi.
Damlo, lamet om nawn lo cih
theih sim gige pen zato delh in, mun gamla zuan dah heuh in. Lauh
kholh mah bangin va si takpi in, mi va kibuaisak sawnsawn lel hi.
Khristian upna tawh hangsan takin nawk
ngam ding kisam hi.
Death Certificate:
Misi pen a si takpi hi cih lahna certificate doctor in a bawl kul
a. Zato-a si ahih leh, a sihna ward-a doctor duty in hih
certificate pia ziau thei lel hi. Death Certificate-ah pen misi
min, kum zah, sihna hang, sihna mun leh hun kitel takin kigelh ding
hi. Hih certificate na neih kei leh, “Cancer-a si hi veh aw” na cih
pong hangin, “Guza tawh nathahlup a hih leh hih loh bangci’n i
cian thei dinga le?” hong kici leh buai pah malam ding hi teh!
Tua ciang, vai sian mateng
zato-ah luang zalh niloh pen phal hi loin siluang buk, Morgue-ah
tuah ding hi. Ai’zong hih zong koihna pak bek hi in, khuapi
pawlkhat-ah pen nai li sung kaan koih theih loh hi. Death
Certificate nei loin Morgue-ah luang koih theih hi lo hi.
Na damlo khoi pen khawsuak
zo nawn tuanlo dinga na theih leh a sih ngak se loin, morgue leh air
ticket a khaam(book) khol ding mi a guka kiseh kisawl pen pilvai mai
hi.
No Objection Certificate:
Hih lai pen luang
neitu in luang tuahkhiat theih na’nga police lam’ theihpihna leh
phalsakna hi a, Death Certificate-a kigelh sihna mun a huam
(Jurisdiction) police station ah nget ding hi. Death Certificate lo
tawh lak theih hi lo hi.
NOC lai pen misi
innkuanpihte hiam, a tanaute hiam mi khat kiang bekah kipia thei
hi. Tua hi in, luang pen koikoi-ah a kituahkhia zongin NOC-a min
tuang luang neitu in a zuih ngitnget kul in, NOC-a min tuang pen
kihel loin luang tuahkhiat theihna
om lo hi. Tua ciang, luang
(hankuang) pen vanleng tawh khaw lama puak ding ahih leh NOC-a min
tuang penin a zuih hamtang kul in, passenger ticket-a a mingelh dan
zong NOC-a tawh a kibat ding ahi hi. Midang ten “Hankuang neitu”
hi ing, ci thei lo hi. A ci zong’ pom theih hi lo limlim hi.
Vaigam khawpi khawngah Zo ngeina dana luang tutpih, zanhah leh niang
awm se kul lo hi. Morgue-a koih manin a compound kiimah zanhahkhop
se zong kul hi lo hi. A innkuanpih ten lamdang a sak leh zong a tha
neemsak lam hi loin, a khauhsak lamin kheembawl ding hi. Mi gam mi
leiah mi ciin dan zuih hoih pen mai hi.
Embalming Certificate:
NOC tawh misi buk
pan luang tuahkhia thei ta. Koi lam manawh ding? Vanleng ticket,
Death Certificate leh NOC a thumin nei khin ta se mah lecin, vanleng-ah
puak hong kiphal nai lo lai ding a, Embalming Certificate kisam hi.
Vanleng-ah puak taak dinga luang pen hah leh bawl kul phot in, tua
pen nang mawk hih theih hi loin a hih ding mi tuam, mortuary lama
seemte hi. Hih mite pen zoto tawh kinaihkhol lo khin pian uh a,
Ambulance tawh manawh vangvang kul hi. Amau in luang pen lim taka a
bawl khit ciang vanleng tawh puak theih ta hi, cih lahna Embalming
Certificate hong pia pan ding uh hi. A hah a bawl dan uh pen:
Khawval man lela mortuary-a luang hah lai khawng et ding hi khin lo
hi. Mortuary-ah luang ap ding ciangin amau guaktangin koih veve
ding ahih ciangin leh mang nuam ahih ciangin a silh a teen teng
suahsaka kep ding hi. A zawh uh cianga a silh a teen
ding
teng kiginkholh ding hi.
Dressing:
A silh a teen teng hawkkhia
khin zel uh a. A pumpi tunga pawn leh liam a om leh zong, hah masa
ding uh hi. A muk leh mai etlawm lo teng lim takin bawllem ding uh
hi.
Hygenic Embalming:
A muat pak loh
na’ngin zatui sun ding uh hi. Sawp a kul leh
sawp ding uh hi. A ci tung pana tui namsia phulkhia thei teng hu
ding uh hi.
Deep Freezing:
Mortuary-ah sawtpi luang
muat loh nadinga khoina vuukbawm nei tek uh a. Luang pen guaktangin
tua sungah golh lut uh hi. A ngeina-ah vanleng tawh puaktaak ding
pen nai 12 sung vuukbawm (deep Freezer) koih kul hi. Tua khit
ciangin hankuang ah kiguang ta ding hi.
Sihna natna vaiah Vaigam khawpi-a om Zomi welfare-te leh siamsinte
kigimsak mahmah thei zel hi. Eimau taanga tat leh sep hong kigap uh
leh zong a bei teng beek sik sawm leng. I hih zawh leh a nung
ciangin welfare huhna khawng puak zo leng kilawm mahmah ding hi.
Hankuang:
Mortuary mahah hankuang lei ding om pah in, a pongpi in Class A B &
C ciin khen thumin kibawl hi. Class A pen hoih mahmahin a man zong
tawmsan lo pah ek hi. Class B pen mi zat bel hi a. Saphuklai tawh
kuang sung teng kikop in, tua khit teh a nip dingin pat phah kik in,
puan tawh kituam (lining) sawn hi. Hankuang pawlam tuamna puan gial
(colour) pen ei deihteel theih hi.
Vanleng lamah:
A kisam lai tuamtuam kengin, hankuang tawh vanleng tual lam namawh
theih ta hi. Van puak lam saina (Cargo section) ah lutpihin,
amaulaite lim takin a etdik khit ciang, hankuang pen x-ray tawh a
sung veel kik ding uh hi. Mi gilo ten hankuang pen vankham puakna
in zang sim zel uh ahih main pilvang mahmah uh hi. Luang vai pen van
ngeina tawh kibang loin vai tam diak ahih manin a lol lama tun ding
hi. Tua ciang, van dangte tawh kipuakhawm ding ahih manin ciaptehna
zong lim taka bawl kul mahmah hi.
Mi sum bei sawnsawn lel
na’ngin kibengvaksak lua ken. Mi kicing lo ahih kei leh, thu thei
ngap lopi-a tat pen vai buaisak nuam
zaw hi. Misi lam ten
hong ci ngeungau a hih kei leh amau sum bei dingin vanlengah siluang
zuih ban pen cih vet loh ding hi.
HINGSIH TAWH KISAI
Damloh ngeina vanga sihna hi
lo, hingsih(unnatural death) nam - kiguiawk, tualthah, motaw gawi,
drugs OD cihte-ah a dan tuam zek hi. Hih dante tuah ciangin a si
hiam aw, a si kei hiam aw zato manawhpih
leh police-te koh hamtang ding ahi hi.
Inn tut khit ciangin
hankuang pen hon nawn
loh hoih bel mai pen hi.
Post Mortem:
Hih pen misi’ sihna hang leh
pumpi sung etdikna hi a, khawpi lian leh nam ciimzawte lakah
kihamtang ngaihsut hi. Post mortem hih lohin police ten NOC pia
thei lo a, case zong register thei lo hi. NOC neih lohin siluang
kituah thei lo, khawlam puak theih loin, haana phum vai dongah
hatsatna tam mahmah hi. Khawpite-ah post mortem ding siluang 10-20
khawng kikholkhawm thei zel ahih manin vaipi khat cing hi. Hih bang
hun ciangin thuneite kiang hiam, police-te kiang hiamah nawh dinga
nget kul hi. Theih ding poimawh- ah post mortem result pen suak
pakpak ngei khol lo ahih manin post mortem-sa hi, cih etsakna lai
lak a, tua tawh police-ah NOC lak kik in vai hong dawn pen hi.
Haan:
Khawpite-ah Khristian haan
om khin pian lel a. Tua a om leh haan muna guina hun zang ding
Chaplain(Pastor) om pah zel hi. Pastor i zaksak tawh kitonin
haankhuktote(undertaker) zong zaksak pah ding hoih hi. A ngeina-ah
haan mun man baanah Pastor leh haankhuktote thaman piak ding kul
hi. Haan mun 6’x3’ cia pen i phum i zat sung kum 5, kum 10, kum 20
tawh kisaiin aman tam piak kul dan hi.
SUM LEH PAI BEI
Siluang, vanlengah puak man
pen naupang hi in, picing hi ta leh khat ciangin KG 100 in kituat
in, tua man bei kul hi. Tua baanah a pongpiin hankuang man Rs.
2000, Mortuaty-ah Rs 2000, kileh kawikawina in Rs. 2000 khawng leh a
nengneng teng tawh a
vekpiin Rs. 8000-10000 kiim bei kha hamtang zel hi. Hih takah taam
sunga neek leh dawn, tunna man leh vanleng sap man kihel lo lai hi.
Mortuary-ah hi ta leh vai ten mi lungsim buai lai tak lemlawhin sum
nget kiva mahmah uh hi. Kul a hih leh zong Rs.200 val piak het loh
ding hi.
US gam bangah sih ding pen
kikihta diakin, na khempeuh sum vive tawh vaihawm kulin, haan mun
leina-ah sum tam bei mahmah hi. A pongpiin a tawm thei penin zong
luang kahtah $ 7,000/- kiim tung kha hamtang hi, kici hi.
A tawpna-ah siluang pen i
khua i tui a tun zolo veve ding i hih leh, zo ngeina leh khristian
ngeina ahih khol loh hangin luang halin, i vui i vaap beek i khua i
tui tun leng a hoih zaw kei tam maw? |