|
|
KUM ZALOM THAK SUNGAH ZOMITE - J. Thang Lian Pau | March, 2001
AD 2000 kum pen kinialna tawh kidim ahi zongin AD 2001 kum pen hun thak (New Millennium / 21st Century) lutna hi limlim hi. Leitung minam tuamtuam in hih hun thak hong tun pen ai damdam uh cih i thei ciat hi. Ahi zongin Zomite in lungdam-meipaakin hih hun thak muak i kilawm hiam? Hih hun thak in Zomite bang hong suah tam? cih pen i minam mailam ding a khualte adingin patauhna ding tampi om hi.
A beisa kum zalom in minam tampi tak thupha guanin a laptouh lai takin, Zomite pen hih kum zalom in hong samsiat in, ei leh ei a khangto i bat hang, namdangte tawh kitehin, kiniamkhiat mahmah a, i minam hihna (identity or nationalism) nakpi takin khahsuahin, kum zalom 20-na nawk zo lo-a a zawm, a lal dekdek i hi hi. Tu`n a lipkhap huai zaw kum zalom thak sung a kilut hi leuleu a, hih hun sungin Zomite pen i khawsuah leh khawsuah, i khawsuah kei vanglak leh a lalmang( minam bei) suak ding kihi ta hi. Minam mangthang cih pen a nuam hi loin, namdangte simmawh kithuak seemseemin, kigenthei seemseem ding cihna hi.
Hih tawh
kisai in, German Language Society (March '96) suah,
"Muttersprache" (Mother Tongue) in a
genna-ah, tu`ma kum
tulsawm hun laiin
leitungah mi then khat (1,000,000) khawng bek
omin, ahih
hangin
tua hun laiin
pau pen 10000-15000 kikal tak om hi, ci hi.
Tun pen leitungah
mihing then tul
guk (6,000,000,000) val
kipha hi napi,
pau pen 6000-7000 khawng bek
nungta ta in,
hong tung ding kum za khat sungah
pau za-a-sawmkua (90%)
khawng lal lai dingin
ki-tuat hi, ci hi. Alaska University Professor
Michael Krauss in leitungah
pau nam 300-600 kikal
khawng bek khawsuak dinga,
adang teng lal
khin ding ci hi.
Tu`n
Hih thu pen Zomite in khawphawkna in zangin, mikang ten "United We Stand, Divided We Fall," a cih bangin Zomite i khawsuahna dinga pangkhawma i ma i khuatkhop kei leh, a malmal in kuamah sawt kipang zo tuan lo dinga, i kiima minam lian zawte husa nawk zo loin kilal khin veve ding hi. Leitung pen siat lam manawh a, ki-itna leh kihehpihna zong kiam tektek hi. Mihingte liangkou kikim ding leh Kipumkhat ding cih pen a piang thei hi lo hi. Kuamah ei tawh kikim dingin hong niamkiat nuam ngei lo ding hi. Kuama'n hong ngak lo dinga, hong taisan khin ding uh hi. Mi I phak zawh ding kisam hi.
Tua ahih
manin ei
sungah Kipumkhatna leh
pankhopna a om theihna
dingin minam min khat sungah
kilom masak
phot kisam cih pen
pulakkik
kul zel
hi. Tua pen ZOMI mah hi leh
kizen pen ding hi. Zo minam
bup huamin zong "Chin"
sangin "ZO" mah khawsuak
zaw veve
ding hi. Bang hang hiam cih leh Zo minam tam pen omna
Mizoram in cik
mahin
"Chin" zang lo ding hi.
Tua ciangin mi pawl
khatte in " Zomi" leh "Mizo"
cih kikalah a buai
zong om hi. MIZO leh ZOMI pen
kinialna ding a om kei
a,
Tua ciang, Zomi hi hang, i cih kawmkalah mi pawl khatte in Zomi cih pen mualtungmi (Highlander) cihna hi, ci hi. Hih pen dik lo hi. Zomi cih pen taangtawng pana i masot i minam min hi. Leitungah mualtunggam leh mualtunga teeng minam tampi om hi. Zomi cih pen Mualtungmi cihna hi leh Zomi in leitunga mualtungmi khempeuh huamin, Zogam in Mualtunggam khempeuh huam ding hi. Ahi zong, leitungah ei lo Zomi i cih na loin, ei gam lo Zogam dang om tuan lo hi. Tua ahih manin tuipi tungah i teeng zongin TUIPIMI, zanggamah i teeng zongin ZANGMI, khapi(moon) tungah i teeng zongin KHAPIMI a suak lo ding, i omna peuh tawh kizuia minam min a kikhel ziauziau thei lo ZOMI i hi hi. I sisan kizoppih, khamtunggama khatvei zong a teeng ngei lo, zanggama teengte zong Zomi mah hi veve hi. Tua ahih manin Zomi cih pen Zomi mah hi a, Paite kammal pianna Teikhang khua a kisat ma, Tedim khua a kisat ma, ciimnuai khua a kisat ma, namdangte in Chin hong cih ma peka Zomite ihi hi.
Kigawmkhawmna taktak pen Mizote hih dan mah kip pen leh kilawm hi. Mizo sungah a lut ding peuhmah in a biakna pawlpi leh kipawlna tuamtuam teng tawh lutkhawmin a tuam nei nawn lo hi. Tu dinmuna Zomite kigawm sawm dan pen a pawtham bek hi lel hi. Kigawm i ut taktak leh i sungtawngah kipumkhatna leh pankhopna taktak a om theihna dingin Kawlgam Vaigama ten i vekpi in Lai Siangtho leh La bu nam khat i zatkhop ding hi a, laimal nam khat i zat khop pelmawh hi. Tua ahih manin Zomite kigawmkhawm theihna dingin biakna makaite tungah tampi kinga hi. Mizo sungah hih zaha kipumkhatna a om theihna pen Laimal nam khat- Lai Siangtho leh La bu a zatkhop man uh hi ngeel ding hi. I kigawm i pankhop kei leh a malmal in kuamah i khawsuak zo kei dinga, i kiima namdangte husa nawk zo loin kilal veve ding hi.
------------
|
|