|
MIZORAM EIMAU GAM
Mizoramah Zomi (Eimi or G group or Tedim mi or Ciimnuai
mi or Paite mi) kici khempeuh pen PAITE hong kicih banah India kumpi in zong tua mah tawh hong ciamteh sawnsawn lai ahih manin ei
pen Paite i kicih tadih phot
mah kul hong suak hi. Mizoramah India
kumpi in a theihpih minam (recognized tribe) 15 om a,
tua lakah Lusei, Paite, Mara (Lakher), Lai (Pawi), Hmar leh Ralte (Galte) pen major
(prominent) tribe-in kikoih in, tua teng khilkhawmna in MIZO kizang hi. Lusei pau zang a tam pen mana British kumpi in gam min masa
pen dinga a vawh Lushai hills cih bang tan hiam a kizat
touh hang, Mizoram pen Luseite
bek gam hi loin Lai, Mara, Paite, Hmar
leh Ralte mite gam zong ahih
manin phung bil khat min puak pen dik kisa ngei lo hi. Tua
ahih manin 1947, April 22 niin Aizawl kianga Muallungthu khua-ah Paite simin Mizoram sung leh pua pan phung 46 taangmi kikaikhawm ten minam min dingin MIZO
hisak uh a, tua pen India kumpi in 1954, April 29 niin theihpihna pia hi. 1972,
April 29 niin Union Territory ngaha
Assam nuai pan a kilakhiat ciangin
a gam min zong MIZORAM ciin zat
hong kipan hi. A tunga i gente
tawh kizuiin Mizoram pen Luseite
gam bek hi lo a, eimau gam zong a hihlam
i tel a kul
hi. A taktakin
Lusei i cih kua, Mizo i cih kua, Mizo pau i
cih bang? cih kician
taka gen theih haksa
hi. Pawlkhat
in Mizo pau i cih pen Lusei pau a paisuak hi a cih lai tak un, pawlkhat in Lusei pau a paisuak
hi kei, Duhlian pau hi ci uh hi. Ahi zongin Duhlian
mi leh a pau pen bang cih a hilhcian
taktak thei kuamah om lo kik zel hi. Lusei bulpi pen tulai taka Mizorama Chhakchhuak kici Hualngo innkuan
teng baan a dang kua teng cih zong theih haksa mahmah
hi. A Hualngote
lah tulai taka Mizo kici ten puaseh
nuam dekdek zawlai! Lusei milip tam pen banga
a langsak Lusei sunga lut Sailo
leh Ralte (Galte) lah Zomi innkuan sunga mite ngiat hi zel a, tua danin sisan zuiin
khen leng Mizoramah Zomite kitam pen zel hi. Mizoramah eimite tam pen ding himah leng, hausate hun laia hong ukcipna, Lusei pau a laanna,
1947 kuma Mizo kicih ding thukimna leh politics sai
i siamnop lohnate hangin Peemta Tualteng tan i tang kha hi. Tua bang hinapi mahin phung danga
lut Sailo leh Ralte mite sim lohin zong Mizoram milip vekpi pan eimi pen tu tanin 10% kipha
gige dingin eilam in kiseh hi. 1921 kum
census-in Lushai hills-a milip
om 98,406 lakah 10,460 pen Paite mite hi a, tua lakah mi
3,598 ten innkuan sungah Paite pau zang
(mother tongue) uh hi. Kum 2001 census
in Mizoram milip 8,91,058
pha ci leng, tun (2007 kumin) Mizoramah Paite mi 1,00,000 kiim peuhmah om ding cihna hi. A cil pek pana
phung dang lakah a mangthang suak tampi om hi kei lai leng
tua sang kitamzaw tham lai ding hi. Tua hi a, Mizoramah
ei cihdan leh Lusei pau kizang
pen ahih mana mi gam i sa kha a, khawlaka i mi muh teng naleng
Lusei vive i sa khin kha
thei hi. Ahi zongin i tuah
peuh kiangah Nang Mizo-ah bang nam na hiam? ciin dong hi leng Kei maw, Paite hi ing, Hmar hi ing
ciin gen ding nei tuam ciat
ding uh hi. Ei zong Zomi i
hihlam hong kithei tuam tuanlo hi.
Hih hi Mizo a kipimuhna
leh tua pen Lusei ten a meetpih
bel uh! Mizoram pen a nei tuam diak om loin a ki-innteeksak Tua ahih manin mailamah minam vai sai i
siamnopna dingin hun beisa thute i
theih masak kul a hihna tawh Sailo mite thu i
gen tou ding hi.
En Sailo mite leh Mizorama milip tam pen pawl Ralte mite pen Paite suan hi uh teh, i cih mah bangin, amau-in zong nial lo uh hi. Sailo mite leh Ralte mite pen ei suan a hihzia Hauzel Genealogy laibu gelhpa leh Zo tate khangthu a thei mahmah Pu H.Lianzamang Guite, Lamka in a laibu-ah Sailote khanggui hih bangin gen hi: DUHLIAN
(SAILO)
1. Guite
2. Tuahchiang
3. Lamlei
4. Leimang
5. Mangvum
6. Ngeknguk
7. Bawklu
8. Duhlian
9. Seza 10. Sehlah 11. Sihchang 12. Sihsing Khiangte Thaute 13. Galna 14. Suahlawm 15. Zahmuak 16. Zadeng Palian Thangluah Thangur Rivung Rokhum Thangur
Suan 16. Thangur 17. Thangmang Chawnglul 18. Sailo Sailo
Suan 18. Sailo 19. Chungnung Lianlul Chenkual
Suahlawm pen Seipui khua-a Hualngo ten a sanggamte tawh Geltui khua a simna uh pan a mat uh hi a, kileh kik nawn lo hi. A tapa Zahmuak in tapa ngen guk
nei a, pasal gual omna innkuan in gal leh sa-ah
hong hu zo un teh ciin Tlang khua leh Khawrua khua mi ten hausa dingin pi uh hi. A lamet mah bang un Zahmuak in vaihawm Zahmuaka suante Lusei lah
hi lo ahih manin nam min nei lo banga hun bangtan hiam a om nung un, Zahmuak tate min ciat nam (beh) min suaksakin Zadeng nam, Palian nam,
Thangur nam, Thangluah nam, Rivung nam, Rokhum
nam kici uh hi. Tua banah Thangura tupa Sailo
suan teng in Thangura min zang loin Sailo nam kichi tuam kik in, Sailo tapa
tum pen Chenkual minin Chenkual nam piang lai hi. Tua hangin
Sailo gamah Chenkualte kidawk lo pah uh hi.
Hih nam giat lakah Sailote a thupi pen uh hi. Kum 1700 pawl panin
Mizoram lut kipan uh a, Palian ten Ciau Tua
laiin Mizoram a awng hi
loin, Champhai kimah Ralte leh Hmarte a deuhin Fenngo; simlam Lunglei kuamah Pang, Dawn, Tlanglau, Mualthuam leh Bawng mite; a gam laizang teng Darlawng (Hmar) leh a peng dang ten luah uh hi. Zote mite Zote khuaah, Biate
mite Biate khuaah, Lawitlang mite Tonsim (Chawnchhim) khuaah, Khawbung mite Khawbung khuaah, Tualte (Thiak) mite Tualte khuaah, Vankal (Thiak) mite Vankal khuaah, tulaia Paite kichi mite Sialhau, Sialsuk leh Samlukhai khua leh a kimah om uh,
kichi hi. Tua bangin a
om masate heemin gam tuh suk mah uh leh, amau zong Pawi gal kihta-in Mizoram tumlamah kibu suk khin
uh ahih manin Tlawng lui leh Chiau lui kikal
teng 1770-1840 kikal sung awng
hilhial man liang hi.
Pawi gal a daih ciangin
gam leh thuneihna kituhin amau leh amau kido
ngitnget zel uh a, a tawpah
Sailo ten midang teng zo khinin gualzawhna tang uh hi. Tua zawh ciangin Vanhnuailiana in suahlam nawkin Champhai a tun ciang Sukte gal tawh kisi
leuleu pah hi. 1870 kum
khawng pan Sukte tawh kido nasia tou ahih
manin suahlama Sailo hausa
teng Tuirial lui khangah kiheem suk kik liang uh a, Champhai hausa Vanhnuailiana pen Sailo lalte lakah galdo
hau pen leh hat pen ahi a, Sukte cih loh zawh
loh a nei kei hi cih zah dongin Sukte gal na nanglah uh hi. Tua banga galdo-a buai niloh
den pen 1890 kuma British in Lushai
hills a (Zomi Siamsin Magazine 2008, Kalay University- suah) -
|