| |
PUTE PATE PHUHSA SIALKALGAM
-J. Thang Lian
Pau | Sept. 30, 2006
Mizoram State-ah minama sim theih – Mizo, Mara, Lai, Hmar, Paite (Zomi)
leh, Zo suan a hilo Chakma leh Bru (Tuikuk) cihte teenna gam ahi hi. Mizo ten
State; Mara, Lai, Chakma ten Autonomous District Council; Hmar ten
Sinlung Hills Development Council; tun Bru ten Special Development
Project for Western Belt of Mizoram cihte tawh om dimdem zo uh hi. Zomi ten
bel neih nei nai loin mi nung i delhdelh lai hi. A tomin Mizoram pen minam
tuamtuam teenkhawmna leh minam tuamtuamte gam a kikhilkhawmna State ahi hi. Ei
gam zong Mizoram State in hong huam kha cihna hi.
A hih leh, Mizoram sunga eimi ten i Gam i Minam i cihcih uh bang hi ding hiam? A
minamin ci leng, Mizoram pen eimi tamna mahmah hi in, pau zanglai tawh zang
nawnlo tawh a vekpiin milip tul zakhat (100,000) nuai kikia lo ding hi. Pau
zanglai pen milip tul sawmthum (30,000) pawl kipha kha ding hi. A gamin ci leng,
Mizoram suahlam Leisanzo khua panin mallam Mimbung khua kikalah khua tuamtuam
kinei mah leh, i Gam ci-a sial ngam taktak pen Sialkaltang dung teng mah hong hi
ta hi. Tua manin Mizoram sungah i Gam i cih tawh kitonin Sialkaltang kiphulawh
zel ahi hi. Sialkaltang dung i Gam a hih deuhna, i pu i pate phuhsa a hihna tawm
i en to ding hi.
Guite Kam Za Mang
Guite pan khang30-na Guite Innpipa Kam Za Mang pen 1895 in Songtal khuaah piang
hi. A pa Guite Thang Pau si baih a, amah lah ngek lai ahih manin ama min tawh a
pi Cing Pau, a nu Cing Man leh a paneu Zam Khaw Lian ten vaihawm uh hi. A khua a
tui teng uh tawh 1899 in Mimbung zuan uh hi.
Lushai Hills D.C., Major H.W.C. Cole, I.A. in Guite Kam Za Mang thu a zak
ciangin a mu dingin Aizawl pan Mimbungah hawh hi. Tua hunin Innpipa kum 5
khawng bek pha pan a, Mr. Cole in ukpi thupi tak a suah ding deih a, sangkahsak
dingin Aizawlah ciahpih hi. Aizawlah lai a sin sung teng a pano Thang Za Kam,
Thuam Khat leh Zong Tual ten ompih hi. Guite Kam Za Mang in kum nihna ding lai a
sin lai takin a pi si ahih manin Mimbungah ciah in, a innkuanpih ten a pai kik
ding phal nawn lo hi. Mr. Cole’ geelna bangin sangkah suak hi leh London-ah
hawh in, tua khit ciangin Champhai panin Tuirial lui saksiah gam teng pia a,
uksak ding ahi hi.
Innpipa pen Mr. Cole’ deihsaknate hangin kihaza mahmah in, D.C. tungah Guite ten
kap hong sawm uh hi, ci-in a kilehhek pah hi. Tua hangin Mimbung leh a kiima
khua tengah 1907-11 hun sungin thau kikhawm a, tangpi tampi takin Hausate
tungtawnin kumpiah a thau uh ap mah le uh, kumpi theihpih loh thau nei zong
tampi tak om laiin tua ten ap nuamlo uh hi. Tua a ki-im thaute khawm dingin
lambu Liannawna kumpi in sawl hi. Ahi zongin Chin Go, Lal Tun, Lian Am, Don
Tual, Kim Thang, Thawng Khaw Zam leh Khoi Tun ten pia nuam tuan loin thau neiin
zong kigen nuam lo hi. Pawlkhat in khawdang zuak in, pawlkhat in Tuisa lui-ah
peuh pai leltak uh hi. Lambu heh mahmah a, pawlkhat vua mah leh cihna ding om
tuan lo ahih manin Aizawlah guak ciah kik hi.
Tua ahih manin D.C. in thau-khawm dingin Mimbungah O.C. makaih police hon khat
sawl leuleu a, tua mi sagih teng man uh in, Innpipa Guite Kam Za Mang leh Hausa
tanga ding Thang Pum Guite zong Aizawlah kai uh in, Tong Gin Hangzo, Zong Tual
Gualnam, upate leh tangpi tampi takin zui uh hi. Aizawlah tua mi sagihte kha guk
sung thongkia dingin gawtna kipia a, Court-ah Mr. Cole in Guite Kam Za Mang
kiangah “Nang leh na hausa upa teng zong thongah ut leng hong khum thei hi ing,
na khua Mim-bung in a thau uh hong ap nuam lo a, kumpi theihpih loh zong thau
tampi tak om lai hi. Nong piak kei uh leh a sawt loin na khua susia dingin
galkap kong sawl ding hi” ci hi.
Guite Kam Za Mangte Mim-bung a tun kik uh ciang, kumpite thuhilhnate mipi in
thei ta uh a, tua ciangin “Nou hanga kou thuak lawh ding” ciin mipi lak kiphinna
tawh kidim in, galkapte hong tunma ciin tampi takin khua taisan uh a, Aizawla
thongkiate laka thumte innkuanpih teng bek cian lai uh hi. Innpipa zong 1909,
March kha in Manipur-a Phaitong khua hausa Ai Lian manawhin beel hi. Tua in
Bungpilawn- ah Guite Kam Lian’ suan Vung Za Kham in hausa seem hi. A sawt loin
Vung Za Kham in a khua-ah Guite Kam Za Mang pikhia hi.
Mr. Cole in Guite Kam Za Mang sam kik dingin lambu Hrangzova sawl a, Teikhanga
om Sing Vung Hauzel kiang a tun ciangin Hrangzova in thu omzia teng hilh in,
Guite Kam Za Mang kiangah paipih dingin zawn hi. Tua manin Sing Vung Hauzel in
Sing Thang Hauzel leh Gen Vung Guite zuisak hi. Bungpilawn khua a tun uh ciang,
Hrangzova in Guite Kam Za Mang kiangah “Mr. Cole in Mimbungah hong ciah kik hen,
bangmah ka cih kei ding a, a uk gam teng uksak kik nuam ing” a ci ciin hilh hi.
Tua thu Guite Kam Za Mang in upa vaihawm teng leh unau sanggam tawh ngaihsun
khawm in, a zawh uh ciangin Innpipa in Hrangzova kiangah “Mr. Cole in hong na
theisiam ta peuh hen la, thutawp gen hi ing, hong kileh kik nawn lo ding hi ing,
tua ahih manin ka gam teng zong hoih a sak peuh tungah na pia zaw mai hen” ciin
dawng hi.
Hrangzova in a thu muhna teng Mr. Cole kiangah hilh a, tua panin Mr. Cole in
thutawp mu-in kingai in, a gam kuakua teng piak ding cih ngaihsun to ta hi.
Mimbunga om Sawm Pau Guite, Teikhanga om Sing Vung Hauzel, Lungsuma om Pau Ngul
Guite, Sanphei (Buangkot) a om Gin Tun Dousel sanggamnu Ngul Zen Dousel ten
Mimbung gam kituh uh in, Mr. Cole tungah ngetna lai pia tek uh hi. Gam kituh mi
li lakah Ngul Zen, Lian Vum ten ngah loin Sing Vung Hauzel in 1910 kumin simlam
teng – Teikhang gam, Zotang gam, Kawlbem, Selam gam leh Hiangmun gam teng ngah
hi. Mal lam Mimbung gam leh Sanphei gam teng Sawm Pau Guite in ngah hi.
1912 ciang Guite Kam Za Mang in Bungpilon pan Hansip hausa dingin lut a, tua
hunin Mr. Cole Manipur Political Officer in om leuleu hi. 1917 in Tuitaw gal
kuan dingin Mr. Cole zotna sanga Innpipa Guite Kam Za Mang a kuan khinsa, Lal
Kam (Mualpheng), Kam Khaw Thang (Phaitong) leh Thang Za Kam (Hansip) ten Innpipa
lo tawh om zawh tuak kisa loin khoukhia kik uh hi. 1925 kumin Innpipa kiangah
Churachandpur SDO, B.C. Gosper hawh in, Khibahvui, Zamkang, Nuaisukdaak leh
Tukpaak teng tawh Innpipa man zaih in, Londona Kumpinu tungah puak hi. Innpipa
Guite Kam Za Mang hun sungin Sumphuk lang (1915), Ton (1926), Mautam, Tuitaw
gal, Zogal (1917) cih bang hun haksa tampi tung hi. Kum 34 bek pha pan ciin Nov.
11, 1929 kumin khansih hi. Tapa Thang Khan Mang leh Zang Khaw Lian neiin, a uzaw
a ngeklai in si hi.
Hauzel Sing Vung
Lamlei, Hauzel leh Dousel-te unau pen Guite suan, Tuah Ciang tate ahi hi. Tua
ahih manin Guite leh Hauzel pen beh khat zong cih theih hi. Hauzelte (beh) pen
Chin State, Manipur leh Mizoramah kizeel uh a, Mizoramah kiphual pen uh hi. A
khawbulpi uh pen Sialthah (Tedim Tsp.) hi a, hausa seem uh hi. Hun bangtan hiam
khit ciangin Vum Tong leh Hen Hong’ suan lo teng Mizoram sung Sialkaltang dungah
leh Manipur ah lut uh hi.
Hauzel suan, Vial Kam Mimbung a tun manin Innpite (Guite Kam Za Mang) kipak
mahmah uh a, a tapa laisiam Sing Vung Hauzel pen khawsimin zang pah uh hi. Sing
Vung Hauzel Mimbung khuaah a om zawh kum 3 ciangin Innpite kiangah, “Teikhang
gamah hong om tuamsak un, na khuapel ka hi ding a, khawsim ka hihna zong tawpsan
lo ding hi ing, alu ciing nuam ing,” ciin ngena, Innpi ten phalsak uh hi. Sing
Vung Hauzelte 1906 kumin inn 30 tawh paikhia in, Teikhang khua (khawlui) sat uh
hi. Tua hangin Mimbung Innpite in Teikhang leh Lungsum khua pan buhsun leh
saliang kai uh hi.
Mikang kumpi’ thaukhop vai hanga Guite Kam Za Mang in Mimbung a taisan ciangin
Guite Kam Za Mang gam kituh mi li lakah Sing Vung Hauzel in 1910 kumin simlam
teng – Teikhang gam, Zotang gam, Kawlbem, Selam gam leh Hiangmun gam teng ngahin
hausa (lal) suak hi. Tua laiin Lungsum khuaah om a, tua panin Selam khualui mun
tungnungah kisuan hi. Zotangah kisuan leuleu a, Zotangah a om laiin nasia takin
tong hi. Hun bangtan hiam khit ciang Kawlbem gamah om a, 1927 in tulaia Selam
khua phut kikin hiah a sih dong teng suak hi. Sing Vung Hauzel’ pa Vial kam pen
mitei mahmah khat hiin 1932 in kum 110 pha in Selam khua ah sihi.
Sing Vung Hauzel in a sanggamte That Thang Hauzel pen Lingsitamah khawpel
vaihawm dingin omsak a, Pau Lian Hauzel zong Teikhangah khawpel makai dingin
omsak hi. 1920 kuma Mimbung Hausa Sawm Pau Guite in Teikhang leh Mimbung gamgi
sungphuh sialdai dik kei, ciin heek a, tua thubuai sai dingin Sing Vung Hauzel
in That Thang leh Pau Lian muang zolo ahih manin anau Thang Tual Hauzel pen
Sabual khuaah inntuansak a, a sawt loin Teikhang leh Lungsitam khuate tawh
Hiangmun khuaah peemkhawm dingin thupia hi. Gamgi thubuai diktanna pansan dingin
Hiangmun tuinak ne tek le uh, cih a deihna hi. Tua manin Sing Vung Hauzel in
gamgi vai-ah siam hong tang thei hi. Hun bangtan hiam khit ciang Manipur sungah
Thang Tual Hauzel lut hi.
Sing Vung Hauzel in tapa guk – Kam Za Lian (Taivel), Kam Khaw Lian, Lalbuang,
Rochungnung, Rallianthang leh Kam Khaw Thang nei hi. Thang Tual Hauzel’ nusiat
Teikhangah Kam Za Lian inntuan a, Tei-khang leh Hiangmun hausa hiin saliang leh
tangseu nesak a, Mizoramah hausa a kiphiat (lal ban) ciangin Teikhang khaw
munlui-ah kisuan uh in, tu dong om suak uh hi. A tapa nihna Kam Khaw lian bel
Zotang leh Kawlbem khua hausa dingin inntuansakin tangseu leh saliang nesak hi.
Kam Khaw Lian in 1949 kuma kumpi nasep (C.I.D) a ngah panin hausa hihna khahkhia
in, mun tuamtuamha om kawikawi a, 28.6.1981 in kum 69 pha in si hi. 1950 in a
tapa thumna Lalbuang pen Kam Khaw Lian zaluah dingin paisak a, hausa kiphiat
dong seem hi.
Sing Vung Hauzel in kum 54 sung hausa (lal) seem a, a khan sungin sa 390 kap hi.
Mikang gal a dopihna hangin Medal (dangkapi) nih, Cup, Certificate, thauka leh
pahtawina dangte sang hi. 1924 kumin Selam gamah Khristian biakna lut a, Sing
Vung Hauzel in hoih takin pom pah in, biakinn ding zong bawlsak hi. Kum 105 a
phaklai May 3, 1977 in si a, a sihin tu leh ta 330 nusia hi.
A tawpnaah, hih bangin i pu i pate in haksatna tampi phuula Sialkaltang a na
bawh manun Mizoram State sungah leitang nei kihi a, mikhual kihi tuam lo hi; hih
hi Mizoram sungah Zomi ten ‘I Gam i minam’ i cih theih. Mizoram State sunga
Zomite politik lama i hat bel hun lai pen 1960 to pawl hi a, tua laiin Regional
Council ngah man dek kihi kimlai, 1966 a MNF huhau-a Mizoram buaina hangin
kipelh kik khin hi. Tua in Regional Council kingah hi leh, Selam khuaah a
phualpi kinga ding ahi hi. 1990 to pawlin minam vaiah kisatsuahna kinei kik a,
tua in Development Council kinaih mahmah man hi. I deih (demand) tak bel
Autonomous District Council hi in, tu tan hi lai hi. Mizoram State sunga om
namdangte amau munah thuneihna neiin a khantoh hathat lai takun ei bel niamlam
kimanawh hiaihiai suak a, minam hehpihhuai tak kihi ta hi. Khangthak Zomite in
zuun ding Gam i neih a manphatna thei a, i Gam a hihna i kepbit suak theih ding
leh tualniam taka a om tuam loh ding i mawhpuak ahi hi.
--------------- |
|