|
|
ZOMI KAMMAL BANGCI ZAT
DING
- J. Thang Lian Pau
| August 21, 2001
Thu Patna:
Zomi cih kammal tawh kisai in tu sawng teng mi tuamtuam in ZOMI cih kammal pen
zang khial lua ta hang; Zomi cih in koi ciang huamsak I hi hiam? Cih bang dotna
mi tampi in phulawh ahih manin kikup huai mahmah hi.
Zomi i cih in koi ciang huam ding cih leh i minam nasepna bang ci kalsuan ding
cih tawh kisai-in, Re-unification deih lohna leh Zo minam bup khualnop lohna hi
peuhmah loin, Zomi cih kammal in a huam ciang ding leh a zatzia ding kei
ngaihsutnate kong buakhia ding hi.
Zo Minam Sungah Lom Tuamtuam Om:
Zo minam teng pen laizom minam khat hi hang i cih hangin, Chin/Lai a kici pawl,
Kuki a kici pawl, Chho/Khumi a kici pawl, Mizo a kici pawl, Zomi a kici pawl cih
bangin tampi i om hi. Hih panin minam khat hi hang, I cih hangin a lom a loma a
tuamtuam tampi om I hihzia kilang hi. Hih lom tuamtuam tampite laka zia a kibang
zaw deuh teng henkhawm in lompi li- Mizo, Zomi, Laimi, Chho? in kisuah thei hi.
Lam khat panin misiam ten awsuah tawh kizui-in zong Zo minam teng pen "R" leh
"G" group in khen hi.
Kuate "G" Group?
"G" groupte pen mi khat sa khat hi napi hang, common nomenclature i neih loh
manin i kilomkhawm thei kei a, minam tuamtuam peuh i kisa kha tawh kibang hi.
Tua hih manin "G" group' a huam teng genna in "G" awsuah a zang teng, a hih kei
leh mintap a zang teng, lam khat panin "R” awsuah a zang lo teng cih bangin
hilhcian kul neknuk zel hi. "G" group teng kohna minam min a kizang ding pi pen
"Zomi” hi napi, i valhnop loh man hiam, kilomkhawm limlim i ut loh man hiam, a
hih kei leh Zomi in hong henkhawm zawh nai loh man hi zaw hiam, Zomi cih tawh i
kiko ziau thei nai kei hi. Ahi zongin i kikohna ding "Zomi" sanga hoihzaw a dang
hawi I nei tuan kei hi. "R" groupte pen "G" group bangin zia kinai teng hi tuan
lo a, minam min khat sungah a kilomkhawm thei zong hi tuan lo hi. (Hih thului
sungah "G-group" munah "Zomi" Kong zangkhawm zel ding hi.)
G-groupte Common nomenclature Ding:
"G" groupte pen mi khat sa khat i hih mah bangin nomenclature a zangkhawm ding,
a kilomkhawm dinga kilawm mahmah i hi hi. Zo minam bup kigawmkhawmna ding i laai
lai takin "G-group" sung beek I kilom zawh loh pen thanat huai mahmah hi. Minam
min khat zangkhawm loin kilomkhawm thei lo ding hi hang. Tua ahih manin G-groupte
common nomenclature dingin “Zomi” kizen pen napi bang hangin khawsuak thei lo
hiam, cih I suut kul ta hi.
Zomi a khanmawhna khat pen Chin State-ah Zomi i cih ciangin Chin State sunga
teeng teng lawhna in kizang zel hi. Ahi zongin mi kibang taktak tuan lo (pau
tuam, lai tuam nei) ihih manin ei bek i kigennop ciangin Tedim mi/gam, Falam
mi/gam, Halkha mi/gam etc. cih bangin zat hong phamawh ta hi. Tua ahih manin
Tedim leh Zomi cih kammal i zat zah hong kikim ahih manin Zomi cih kammal a khan
ding zahin hong khang thei lo hi.
Chin State in Common nomenclature deih taktak hi leh 1953 kuma Chin State-a
pawlpi lian pen Baptist kipawlkhawmna ZBC in Common nomenclature dingin Zomi cih
mipi thukimna tawh a kikipsak pen zat ding hi ziau hi. Mi khat leh nih lungkim
lo a om hang, a tam zaw deihna a kizuih ngeina hi a, ahi zongin I zui nuam kei
hi. 1950 kum pawl khawng panin Zomi khauh takin paipih vet hi leng tu in Zomi in
“G” group bek tham loh, a pua lam dongah hong khiim (influence) khin tham ding
hi.
Tua kawmkalah Tedim cih kammal pen ei (G group) sungah valh hak a sa, huam zo a
sa lo pawl mah om veve hi. Tua ahih manin ei leh ei natawm kilawhna kician nei
thei loin, Ciimnuai mi, Tedim mi, Paite, Zomi cih bang i zang kawikawi hi. Hih
bangin Zomi cih kammal in Zo minam bup I huamsak lai takin, a lang khat lamah ei
“G” awsuah zang teng I kilawhna ding kician I nei nawn kei hi. Zomi cih kammal
pen Zo minam bup kohna dingin pia hi leng "G-group" teng kilawhna ding bang zang
tuan ding, cih i suut kul ta hi.
I ngaihsut dinga phamawh in I minam min pen Tedim/Paite zat lah lem sa lian lo,
Zomi zat lah lem sa lian lo hi leng kilawm hi. Tua banga lem sa lian lo tuak
veve ihih kawmkalah Tedim/Paite i zat leh Zomi I zat koi hoih zaw ding hiam? A
hoih zaw ding khat peuh I kipsak hi lo diam? Paite cih kammal a pian ma leh
Tedim khua, Ciimnuai khua a kisat ma pekin i minam om khin zo hi lo hiam?
“G” group teng Zomi sungah lawng khata I gin theihna ding, I kihenkhop baihna
ding, nomenclature khat sungah I kilomna a kip deuhdeuhna dingin common alphabet
neih phamawh ahih manin Lai Siangtho leh Labu nam khat zatkhop mengmeng kisam
in, tua pen biakna makaite tungah kinga liuliau hi, cih zong phawk ni.
Kilomkhawm hatna hi a, pankhawm khawsuakna ahih manin "G-group" te pen i
kilomkhawm ding, minam min khat sungah i kihenkhawm ding pelmawh hi. I pankhawm
kei leh kuamah i khawsuak kei ding hi.
Zomi cih kammal in Zo minam bup i huamsak leh i huamsak loh vai-ah buai lua nai
kei ni. Inn gua hah masa in, ei sung kizo masa phot ni.
Zomi Cih Pen Mualtungmi Cihna Maw?
Tua ciang, Zomi hi hang, i cih kawmkalah mi pawl khatte in Zomi cih pen
mualtungmi (Highlander) cihna hi, ci hi. Hih pen dik lo hi. Zomi cih pen
taangtawng pana i masot i minam min hi. Leitungah mualtunggam leh mualtunga
teeng minam tampi om hi. Zomi cih pen Mualtungmi cihna hi leh Zomi in leitunga
mualtungmi khempeuh huamin, Zogam in Mualtunggam khempeuh huam ding hi. Ahi
zong, leitungah ei lo Zomi i cih na loin, ei gam lo Zogam dang om tuan lo hi.
Tua ahih manin tuipi tungah i teeng zongin TUIPIMI, zanggamah i teeng zongin
ZANGMI, khapi (moon) tungah i teeng zongin KHAPIMI a suak lo ding, i omna peuh
tawh kizuia minam min a kikhel ziauziau thei lo ZOMI i hi hi. I sisan kizoppih,
khamtunggama khatvei zong a teeng ngei lo, zanggama teengte zong Zomi mah hi
veve hi. Tua ahih manin Zomi cih pen Zomi mah hi a, Paite kammal pianna Teikhang
khua a kisat ma, Tedim khua a kisat ma, ciimnuai khua a kisat ma, namdangte in
Chin hong cih ma peka Zomite ihi hi.
Tua ciangin mi pawl khatte in " Zomi" leh "Mizo" cih kikalah a buai zong om hi.
MIZO leh ZOMI pen kinialna ding om peumah loin SAVA leh VASA cih danin I zat dan
tuak hi a, a deihna kilamdang lo hi. Sava leh Vasa, Zozam leh Zamzo, Sangha leh
Ngasa, Lamdang leh Danglam cih tawh kibangin vasa a cite adingin ZOMI hi-in,
Sava a cite ading MIZO zat ding hi lel hi. A cihnop kibang ahih ciangin ZAMZO ci
ta ni ka cihna hi peuhmah tuan lo hi.
Politics Lam "G" Groupte Dinmun:
Politic lama “G” leh "R" groupte dinmun en leng:-
Mizoramah, Mizo ten State nei-in, Lai ten ADC (Autonomous District Council)
nei-in, Mara ten ADC nei-in, Chakma ten ADC nei-in, Hmar ten SHDC (Sinlung Hills
Development Council) nei-in, "G" awsuah zang Zomi/Paite ten dinmun I neih gen
loh, tribe recognition natawm I ngah nai kei hi. Kawlgam, Chin State-ah, State
Capital pen Halkha khua ahih manin State a neitu pen Laimite hong suak phadiak
hi. "G" group Zomite neih pen Township/Myone nih (Tedim leh Tonzang) ciang bek
hi-in, Falam District nuai-ah hong kisial lai hi. Manipur-ah zong Lamka khua pen
District Hqrs. ahih hang a thuneihna pen cin leh ha nei lo huumpineelkaai bang
bek hi veve hi (I taw ka leem lua hiam? Chin State ah mihing tam pen I hihna,
sumbawlna lam leh siamsinna/ kumpi naseem ulian lama I madawknate hangin patauh
namel a phawk nai bek ihi hiam?). Hih bangin Zo minam bup sungah "G" groupte pen
a nang(h) mahmah i hi gige hi. Tua ahih manin hong theician ten hong simmawh lo
thei lo ding mah ahi hi.
Zo Minam Bup Common Nomenclature Ding En Keem Lo:
Zo minam teng a lom a loma a tuamtuamin kikhen i cih mah bangin Zo minam bup
common nomenclature dinga i deih leh i zat zong hong tuam ciat hi. Tua ahih
manin ei bek Zo minam bupte common nomenclature ding a keemte i hih loh lam I
kiphawk ding kisam hi.
Zomi cih kammal in Zo minam bup i huamsak leh Zo minam bup in common
nomenclature a nei bek ding, i huamsak kei leh Zo minam bup in common
nomenclature a nei ngei lo ding hi peuhmah lo hi. Zomi cih kammal in Zo minam
bup i huamsak manin i common nomenclature ding pen Zomi hong hi ding hi tuan lo
hi. I common nomenclature ding pen Zomi i zatzia-ah kinga khol lo zaw hi. Bang
hang hiam cih leh mi'n zong i common nomenclature ding deih leh hawi na nei ciat
uh hi. Mizo cih kammal zong Zo minam bup huam hi mah na ci veve in, Chin cih
kammal zong tua mah bang hi in, amau zong a panna uhah ei sang kip zaw lai uh
hi. Common nomenclature ding i deih kibang lo cihna hi. Common nomenclature
dingin Zomi hoih kei cihna hi loin, ei lo midang Zomi a zang om lo a, Zo minam
bupin a zatna dingin en lah i lawh zawh pak ding lamet huai tuan lo hi. Tua haih
manin ei sanga a sang zawte deih nomenclature i zatpih ding nai zaw kha thei lai
hi. Mi'n hong zatpih lo ahih manin Zomi i cih ciangin ei bek genna mah hong suak
a, Zomi a zang teng bek mah hong kawk suak veve hi.
Ahi zongin Zomi gamgi keek kei ni ka cihna hi tuan lo hi. Minam min i zat danah
kilawhna tuamtuam hau kei ni cihna hi. Mizo ten zong Mizo bek mah na zang lel uh
a, a dang teng Mizo hnahthlak ci lel uh hi. Ei i kilawhna in Zomi zangin, Zomi
in Zo minam bup huamsak hi loin, a huam khit zawhna ding, Zo minam bup teng "EI"
ihih khit zawhna ding poimawh zaw hi. I tel thei hiam? Zomi cih kammal mi'n hong
zatpih ding sa'ngin, i pau i lai mi'n hong zatpih ding lunggulh huai zaw tham
hi. Zomi kicici napi in namdangte pau leh lai bekbek tawh i kidiah khak ding
lauhuai hi.
Zo minam Bup Common Nomenclature Ding Gamla Lai:
Common nomenclature i gen ciangin Zo minam bup ading maw, "G" group sung ading
cih i khen tel kul hi. Zo minamte common nomenclature ding, common language
ding, commnon alphabet ding pen Kipumkhatin, pangkhawma gam khat peuh phut khawm
thei zenzen ihih leh, tua hun ciangin I parliament in hiam, i Assembly hiam in
ngaihsun in, khat peuh kipsak ahih kei leh piang pak lo ding hi. Tua ahih kei
leh, Zo minamte laka a khangto pen ten hong ciautum (assimilate) hun ngak a, ut
leh ut lo thu hi lo, amau liim i zuih loh theih loh hun hong tun hi leh thu tuam
hi. Tubang dinmuna common nomenclature dingin Zomi, Mizo, Chin, Chho lak pan
khat peuh teelkhiat theih pak hih tuak lo hi. I vekpi in “ZO” kici ni I cih hang
common language leh commnon alphabet nei nai tuan lo ihih baanah, a lom(zia)
tuam teka om i hihna tawh eima kilawhna I neih tuam tek zat kul veve ding ahih
manin phattuam law lawmlawm tuan lo ding hi. Tua I cih hang, Zo minam bup teng
minam khat a hihna a bei thei ding hi tuan lo hi. Zo minam bup huamin zong
"Chin" sangin "ZO" mah khawsuak zaw veve ding hi. Bang hang hiam cih leh Zo
minam tam pen omna Mizoram in cik mahin "Chin" zang lo ding hi.
I Kigawm, I Kigawm Kei Zongin I Dinmun Ding I Khual Kul:
I awlmawh ding pi pen I kigawm, I kigawm kei zongin ei pen bang dimnunah om ding
cih i khual kul a, ei sanga liangko sang zawte tawh bangci mahin i awn kituak
theilo ding ahih manin I Zo minampihte tawh I kipumkhat theihna dingin I dinmun
a kikim ding kisam hi. Minam vai-ah a haza hi loin, mi nuai-ah I om loh ding,
cihna hi. Zo minam bup teng i kigawmkhawm zongin, "G-group" te bang dinmunah om
ding cih I lunghihmawh ding kisam mahmah hi. I pankhawm kei leh i Zo minampihte
lakah a niam pen dinmun mah i luah veve ding hi.
Kigawmkhawma I cih zong, a laizangah dinmun/ hamphatna kisikim (balance) taka
kilom cih bang om thei tuan lo hi. A tungnung leh a nuainung mah I om kul veve
dinga, a gualzo peuhpeuhte in hong ciautum (assimilate) veve ding a, amau
nuai-ah I lut veve kul ding ahih manin I lung kim tuan lo ding hi.
Tua ciangin, tu dinmuna Zo minamte sung kiheizia I et ciangin re-unification pen
mi nuai-ah a kipia nuam om i hih kei leh kigawmkhawmna taktak piang pak thei
dingin lamet huai lo hi. Ei sanga dinmun sangzaw ten ei zahin kigawm ding
lunggulh lo ding hi. I kipiak ni ding hong ngak bek ding hi. Ei sanga sangzaw
ten ei tawh kikim dingin kuamah hong niamkiat nuam ngei lo ding uh hi. Amau i
bat zawh khak ding hong lau zawlai ding uh hi.
Tua ahih manin kigawmkhawmna lampi I manawhna-ah ei zong I dinmun siam sawmin
nakpi-a I pan kul ding hi. Mi'n i minam kalsuanna a bahna ding bek leh i minam
lungsim a palaangna ding ciang bekin hong lawmbawl ding hi.
Leitung paizia i et ciangin i theih i muh ngei loh mun dang pek-a-te pen kidem
khol loin, I kidempihte pen i kiim i paama teenpih teng mah hi a, Zomi ten zong
minam vaia i kidempih pen i kiim i paama i teenpih teng mah hi ding hi. Simmawh
i thuakna pen mun zong Kawl leh Vaite lak sangin, i laizomte lak mahah suuk zaw
hi lo hiam?
ZORO Makaite Lungsim:
Khatvei lai-in ZORO (Mizo makaihna tawh kigawmkhawm hanciam pawl) makaite tawh
ka kihona-ah a makaipi khat in, kigawmkhawm ding I hanciam lai takin Paite (Zomi
a cihna) te kituam lakin kikhopna khawng na tuam bawl sese uh, hong ci ngei hi.
ZORO sungah I pau, I lai kita zo lo ding hi tah maw, ka ci hi. Kigawmkhawmna I
cih zong a gualzo peuhpeuh deihna bang tawh kikalsuan ding cih kitel mahmah hi.
Ei bangbang i suak zongin phamawh kei, re-unification bek mah lunggulh hang, ci
I hih leh a pau a lai uh a picing khin bek tham lo, a pau uh tawh MA a kizo
thei, university naleng a nei ta Mizo sungah bang hangin lut mai lo I hi hiam?
Amau hong deih lo ding lah hi lo.
Zomi Hihna-ah Kip Ni:
Bangbang hi leh Zomi hihna tawh kip takin dingin pang ni. Zomi hihna-ah kilom in
tua tawh midangte mai-ngat ni. . I khawsuakna dingin hanciamna i neih phot ding
hi. I pan zawh zahin I pan phot ding hi. Hanciamna nei masa lopi-a a zawm sa-a i
kikoih loh ding hi. Deih taka hanciam napi-a khawsuak zo tuan lo-a a mangthang
ding i hih phial leh zong a malmala lal hi loin, a lomin i suahsuah suak khawm
zaw ni. I khawsuakna ding in hanciamna lah nei lo, mi nuai-a lut ding lah
kingaingam lo-a om i hih leh leitunga minam gina lo pen i hi ding hi.
Mun tuamtuamah I om hangin minam min tuam tek zang kei ni. Mizoramah zong mi’n a
deih tek uh minnam min zangin, ei I kisuan ding hi tuan lo hi. Lusei ten Mizo,
Pawi ten Lai, Lakher ten Mara, Tuikukte natawm in Bru zang ngam uh hi. I minam a
thahatna dingin nam min kibang I zatkhop kul hi. Minam min I zatkhop loin
kithuhual ding baih lo hi. .
Zomi-a Hong Bawl Pasian Phat Ni:
Lengtong Pauno in, “Zomi ka hi zumpih kei ning, mi sa’ng a niam zaw ding Pasian
hong bawl hi tuan lo, Zomi bang nungta, gamta, kampau ning, Zomi ka hi, hong
bawl Pasian min phat ing.” Ci hi.
En Zomi-a hong bawl Pasian min phat nuam lo ding I hi hiam?? Hih thu a simte
lungsim sungah Zomi-a hong bawlna thu Pasian in a thakin hong phawksak kik ta
hen. Tua pen hih laigelhpa lunggulh pen hi. I mipi sungah a tamzaw in Zomi I
zang hi. I minam a vei I hih leh, mipi deihna I zuihpih ding hi. Zomite in
Pasian in thupha i ngah theih lohna pen Zomi-a hong bawlna hangin Pasian tungah
lungdam koh namel i phawk loh man hi kha ding hi. Zomite i manthan hunhunin leh
i biakna zong mangthang khawm pah ding hi. I biakna makai ten i minam hong khual
tapeuh un. I minam I zahpih lai teng Pasian in zong thupha hong piak ding lamet
huai lo hi.
Thu Khupna:
Re-unification deih lohna leh Zo minam bup khualnop lohna zong hi lo, tuate I
buaipih ma inleh a buai thei ding dinmun I hih theihna dingin ei sungah hah
masak ding tampi om hi ka cihna hi a, Khanglui ten " Meigong tangak in a
nusiatnop ciang a tate taitai; Akpi tui nuam in a note tutu" a cih bangin I
minam a taisan nuam na hih kei uh leh, hih thu pen lunghihmawha na san theih
ding uh kong lamen hi. Kigawmkhawmna vai a buaipih pawl omin, tua lo deuh a
buaipih pawl zong om ve ni in, kuamah i telkhialh loh ding kisam sa ing. Zo
minam bup kigawmkhawmna ding sangin ei dinmun a kilaptoh masak ding lungulh huai
zaw hi. LUNGDAM ING.
–––––––––––––––––-
Khak kikna:
"Zomi cih kammal Bangci zat ding?" cih tawh kisaia thu kong khahkhiat pen nong
simsak manun leh nong kuppih manun ka lungdam mahmah hi. Tua ciangin, midangte
in zong hong kum ziahziah leucin, cih deihna tawh thudang khahkhiat ding ka
neihte zong kong siitbawl lai hi.
Zomite sungah thu leh la lamah "KIAL TUNG" mahmah cih pen hih bang thu nocik
kong gelhkhiatna bekin zong i ngaihsut ngei loh thu tampi hong phawkkhiasak ahih
manin, Zomi sungah phawkkhiat ding thu tam mahmah lai ding cih pen kilang pha
mahmah hi. Tua ahih manin i minam phawngna dingin ei tawh a kituak thugelh tampi
kisam lai mahmah hi.
Kei ngaihsutna tawm khat kong behlapnop lai-ah:
1) Re-unification pen mi nuai-ah a kipia nuam om i hih kei leh kigawmkhawmna
taktak piang pak thei dingin lamen lo hi ing.
2) Ei sanga dinmun sangzaw ten ei zahin kigawm ding lunggulh lo ding hi. I
kipiak ni ding hong ngak bek ding hi.
3) Ei sanga sangzaw ten ei tawh kikim dingin kuamah hong niamkiat nuam ngei lo
ding uh hi. Amau i bat zawh khak ding hong lau zawlai ding uh hi.
4) Mi'n i minam kalsuanna a bahna ding bek leh i minam lungsim a palaangna ding
ciang bekin hong lawmbawl ding hi (Hih kidop huai mahmah hi).
4) Zomi cih kammal mi'n hong zatpih ding sa'ngin, i pau i lai mi'n hong zatpih
ding lunggulh huai zaw tham hi. Zomi kicici napi in namdangte pau leh lai bekbek
tawh i kidiah khak ding lauhuai hi.
5) Zomite in Pasian in thupha i ngah theih lohna pen Zomi-a hong bawlna hangin
Pasian tungah lungdam koh namel i phawk loh man hi kha ding hi. Zomite i manthan
hunhunin leh i biakna zong mangthangkhawm pah ding hi. I biakna makai ten i
minam hong khual tapeuh un.
I minam min tawh kisai ngaihsutna hong behlap dingin tuma lama ka thugelh nam
nih a nuai-ah kong dawksak kik hi. Hih bang lam awn pian mahin "Zogam I Cih
Bangci Phuh Ding?" cih thului zong kong khahkhiat theih ding ngaklah mahmah ing.
- J. Thang Lian Pau |
|