|
|
ZOMI KHANGTHU
(AD 1900-1980 KIKAL)
By J. Thang Lian Pau
(2002)
|
|
|
|
|
|
1901 |
|
Lushai hills Census
masa pen; mihing
82,434 omin Paite pau zang 2,870 om hi. |
|
|
1903
|
|
Missionary School masa pen Haka-ah kiphuan. Paite Sintungbu Vialphung
Tombing & Rev. David E Jones. ten bawl. Tedim ah Tan 4 Sang kiphuan. |
|
|
1904
|
|
Dr. E.H. East-te
nupa Khalkha tung. Zomite palik tum cilna; Zo palik kiphuan. Sila kiphiat. Zogamah Kawllai sang kiphuan. Thuam Hang
leh Pau Suan tui kiphum. Lushai hills L.P. School Exam masak pen. Khristian biakna ngeina siangtho-a
kiteeng masa pen Hrangsaipuia leh Saimanliani. |
|
1906 |
|
Lushai hills-ah Sunday School Exam neih masak pen. |
|
1907
|
|
Zogam bup Tuiphum
Pawlpi khoppi masa pen Haka-ah kizang. Zomi (Chin hills) Pastor masa pen Thuam Hang.
Manipur State Durbar kipan. |
|
|
1910
|
|
Rev. Joseph Herbert
Copte-te nupa Tedim tung. Cope topa in Tedim, Falam laimal bawl.
Dr. J.H. Woodin-te nupa Khalkha tung. Pau Cin Hau Pawl "Laipian' kipan.
Chin hills-ah Sila kibeisak, Khua gamgi kibawl. (May 7) Dr.
Peter Fraser & Waatkin Robert. Manipur simah Khristian missionary-te lut
kipatna, Senvon khua-ah kiphual. Lushai hills Presbeterian Pawlpi khoppi
masak pen. Aizawl Bazal kipan. |
|
|
1911
|
|
Chin hills Census;
Tedim uk (Tonzang tawh) sungah mi 30,000 om. Lushai hills Census;
Mihing
98,406
om in, Paite suan 10,460 om. |
|
|
1913
|
|
Tedim pan Upper
Chindwin District Civil Police-ah mi sawm-le-nga kitumsak. Zogamah Alu,
Kawltu, Singno leh a tuamtuam ciin sin kipan. Thaangah Sumbuk
kibawl. Falam Technical School pan Leisek bawl kisin. |
|
|
1914 |
|
Leitung Galpi khatna
kipan, Tedimah Thukizakna kiphuan. |
|
|
1914
|
|
Manipur gam Sinzawl
khua-ah Manipur State Durbar Vice-President Aizawl gam Suprintendent leh Tedim
gam Asst. superintendent-te gamgi thu kikumna nei. Muizawl khua, Pau
khen in siah a piaknop loh manin Falam gamah lal dingin kisawl. Zomite
police dinga sin uh, hoih tuaksa-in lak beh ding kivaihawm. Haka gamah
nupa amau leh amau a kithat om. |
|
|
1915 |
|
Tedim Pau tawh
Lungdamna Matthai bu kikhen. |
|
|
1915-16 |
|
Halhka gamah Zusa laangin kial
tung. Mizo pau tawh Thuciamthak bupi kizo. |
|
|
1917
|
|
Piancit paina leh Galpi masa.
CHIN LABOUR CORPSGerman gal piang.
may 25 ni-in Piantit (France) gam pai ding mi 1000 Tedim pan ding khia.
Piantit paite London hawh. Labour corps, France-ah Ukpiapa Hau Cin Khup in mi tampi paisak zo ahih manin
Mikang kumpi in minphatna KSM pia. Mi tampi Kawlpi zanggamah lal. |
|
|
1918
|
|
Leitung Galpi khatna ve'ng ta. Piantit pai nuam lo
Thahdo leh
Khalkha in kumpi do. Oct. kha-in Piantit paite tung kik; 21 si, Piantit gamah
kiphum. |
|
|
1918
|
|
Tedimah military Police platoon 3, Haka ah 3, leh kapi ah 3 kikoih. Tedim
Labour Corp panin mi guk in minphatna namsau ngah. |
|
|
1919
|
|
Mikang kumpi, Thahdo leh Khalkhate Hau Cin Khup in lem, kilemsak. Zogam tawh kisai thute kikum dingin 1920
May khain Maymyo ah
kikhopna om. Assam gam tangin Lushai hills Suprintendent pai. Chin
hills-ah
Sangnaupang -1,712 pha. Hau Cin khup in a tapa Pum Za Mang huhna tawh vai hoih
taka a hawm manin thauka (Revolver) kumpi in pia. Labour Corps-ah a nasepna a
hoih manin Hlur Hmung in minphatna A.T.M ngah. |
|
|
1920
|
|
Paltan tumcilna. Halka pau tawh Lungdamna Thu leh
Sawltakte Tangthu kikhen. Kawlgam ah suahtakna deihna khang. Paite
pau tawh Khritian
la neih kipan. |
|
1921
|
|
Chin hills Census, Tedim uk (Tonzang tawh) sungah inn 5045 leh Mihing 36,048
om.
Zogamah ann hoih lo ahih manin, Lusei gamah mi tampi tak Lal, India kumpi in
4/70th Chin Rifile bawl ding phasa. Falam ah Educational Conference om a; Kawl
lai pen Zolai tawh laih ding thukim. Zopau tawh thukizakna khat kikhen. |
|
|
1921
|
|
Kawlgamah Paltan (Galkap) kiphuan. Vial
Nang Ordination kipia; Chin hills-ah masa
pen. |
|
|
1922
|
|
Chin
hills-ah kampau a tuamtuam tawh lai a kihilh manin haksatna tampi om hi.
Lai sim nading kampau khat tel a, Roman script tawh laisim bu a bawl dingin
kumpi in committee phuan. Lophei Hausa Khup Lian in minphatna thau leh
laipi(Certificate) khat ngah. |
|
|
1923
|
|
Zomi 300,000 sung panin 2,351 in lai sim thei. Zomite lai pillo hi loin a kah kim
zolo hi zaw hi. |
|
|
1925
|
|
Zolai kisin ta. Kawllai kiphiat Zolai
kiphuan. Dr C.U. Strait-te nupa khamtung gam tung' Roman Catholic Biakna
Mizogamah lut. |
|
|
1928 |
|
Chin hills-ah Chin National Union party kiphuan. |
|
|
1930
|
|
Lamka khua, Phungkhothang Guite
leh Zenhang Valte ten sat. Lushai hills-ah hanmual neih kipan. |
|
|
1931
|
|
Pa Pau Cin Hau lai tawh Mualtung thuhilhna kikhen. Hau Za Cin Pau in Matric
zo, Chin hills pan a zo masa pen. |
|
|
1932 |
|
Tedim pau tawh Thuciam Thak kikhen. |
|
|
1933
|
|
Zomite politics lungsim neih
kipan. Chin Unity Organization kiphuankhia. CUO in Ramgoon-a Mikang
kumpi tungah deihna nam kua a nei memorandum khia. |
|
|
1935
|
|
Falam High School kiphuan.
Young Lushai Association (1947 pan Young Mizo Association, kici kik) kiphut
hi. |
|
|
1937
|
|
Mikang kumpi in Kawlgam
leh Vaigam gamgi khung in, Zogam phel nih suak. Leitung Galpi nihna kipan. |
|
|
1938
|
|
June-11 ni: Dr. Cope Khalkha ah si. U Shiah Lwe in
B.A zo, Chin hills-ah a masa pen. Lam Za Hang (Tedim) in Mawtaw nei, Chin
hills-ah a masa pen. Mikang a do Zomi makai Pu Suang Khaw Kam, Magwe khuapi-ah si. |
|
|
1939 |
|
Rev. F.O. Nelson-te nupa Tedim tung.
CUO makai teng kiman, thongah khum. |
|
1940
|
|
Paite pau tawh Laisiangthou bumal masak pen
- Tanchinhoih Johan, Rev. Nengzachin in tei hi. Halkha pau tawh Thuciam Thak kikhen. |
|
|
1942
|
|
August: Japan ten Zogam
leitang tung. Japan galkap 75,000 Kalgam lut. Kawlgam
galkap 402,300 India-ah tai. Chin Army kiphuan. Leisan mualah thau zang loin
temtawng tawh kido, Japante 150 liam, tampi si. Chin hills-ah Mikang
huhna tawh Japan gal a nang dingin CHIN LEVY kiphuan. Japan huhna tawh Mikangte do dingin CHIN DEFENCE ARMY (CDA)
kiphut. Paite pau tawh Khristian Labu neih kipan. |
|
1943 |
|
Tedim, Halkha, Falam
Japan in la. |
|
|
1944
|
|
March: Japante Moirang tung,
Imphal gal muh. Feb. Mar. Apr. sungin Arakan gamah Japante 5000 kithat. Sukte Independent Army (SIA) kiphuan.
Japante
nungkik, 50,000 val si. |
|
|
1945
|
|
Galpi Nihan vengh. UNO kiphuan. R. Tuang Hmung in Chin Rural and Education Uplift
Society phuan. |
|
|
1946
|
|
Rev. R.G. Johnson-te nupa Khalkha tung. S.T. Hau
Go in M.A (Madras) zo; Chin hills pan a masa pen. Khamtung Suahtak Vaihawm Pawlpi party kiphuan.
makai: Pu Thang Kho Kai, Pu Song Theu, Pu Thang Za Kai, Pu Lang Khaw Thang.
Thuhoih Vaihawm Pawlpi party kiphuan. Makaite -- Pu Vungh Za Kham, Pu Hau Za Lian, Pu Tuah Langh. Kawlmi ten
suahtakna lak a sawmna tawh kituaka khamtungmite kalsuan dan ding a vaan
dingin Zomi, Shan, Kachin ten The Supreme Council of The United Hill
People (SCOUHP) cih kipawlna bawl.
Kawlmi makai Aung San in suahtakna ngen dingin
England gam zin.
Mualtung mite thukimna keng lo ahih manin tangtung zo lo. Lushai hills-a
political party masa pen Mizo Union kiphut hi. |
|
|
1947
|
|
Chin-Burma Unity Pillar, Htilin khua-ah
kiphut. Panglong Conference-ah Kawlmite tawh suahtakna la kawm dingin
thukimna khutpimai meekna kibawl; Chin hills taangin Pu Thawng Za Khup, Pu Hrul Mung
leh Pu Kio Mangte pai. Kawlgamah Constituent Assembly kiteelna kibawl;
KSVP pan Pu Mang Tung Nung leh CNU pan Pu Vumthumaungte kihel. Gen. Aung San makaihna
tawh Kawlgam Constitution Drafting Committee
kibawl; Zomite tangin Pu Mang Tung Nung leh Pu Savut kihel. Tedimah High School
kiphuan. THUKITUAHNA cih thukizakna kipan. Zo Education Board kiphuan. Tedim ah
Lai Siangtho Sang kiphuan. R. Tuang Hmung in Falam Chin hills D.C. seem. Siamsinpawlpi (SSPP) January 13
niin Suangpi khua-ah kiphut. President
mapa pen Dr. Liankham Samte. Mizoramah Kawlgam tawh kigawm a ut pawl - United
Mizo Freedom Organisation (UMFO) kiphut hi. Manipur State Hill
Peoples (Administration) Regulation Act kibawl.
|
|
|
1948
|
|
January4:
Kawlgam in suahtakna ngah. Kawlgam in suahtakna ngah in, Chin Special Division in
Union of Burma ah State tawh a kizakim phialin thuneihna nei.
ZBC sungah TBA, FBA, HBA kiphuan. Zo zum (Chin Affair Council) Rangoon-ah kiphuan. Hill Chin
Students' Union Rangoonah kiphuan. Zogam ukpi ten mipi deihna zuiin ukpi za
nusia uh. January 22: Kawlgam Prime Minister zum thukikupna-ah Pu Mang Tung Nung in, Zogam sunga Chin Hill Regulation Acts thukhun zui-a
ki-ukna tawh kisai, mipi’ deihna kan ding a kisapna thu sung. 1948 kum : February 5: Hih thukhun zuia ukpi ki-ukna, mipi’ ngaihsutna
a kan ding committee kibawl.
Capt. Mang Tung Nung in CHIN PEOPLE’S FREEDOM LEAGUE (CPFL) phut. Mizoram ah
political party masa pen Mizo Union kiphut hi.
|
|
1949
|
|
June 27:
Paite National Council, Tangnuam khua-ah kiphut. President masa pen Pu T. Thangkhai.
Manipur, Indian Union tawh kigawm. |
|
|
1950
|
|
Lushai hills-ah Paite Federation
kiphut. CBCNEI(Council of Baptist Churches in North
East India) kiphuan. Sia S.T. Hau Go in MRE, Colgate Rochester Theological College,
USA pan zo. Paite pau tawh Thukhun Thak leh Sam bu, Rev .Nengzachin in
tei zo. |
|
|
1951 |
|
Falam pau tawh Thuciam Thak kikhen. K.T.P. (Khristian Thalai pawl)
kiphut. |
|
|
1952
|
|
ZBC (Zomi Baptist Convention) kiphuan. LUNGVAKNA
cih thukizakna kiphuan. Hill Chin Students'
Union Magazine kikhen. Mizo District Council kipan. |
|
|
1953
|
|
Falam Theological School
kiphuan. April 1: Aizawl leh Lunglei Mawtaw Lampi kihong. March 3: Lamka-ah
Young Paite Association (YPA) kiphut. President masa pen Pu T. Vungsiam. |
|
|
1954
|
|
C.K. Taikwel in M.Sc. (USA) zo,
Chin hills pan masa pen.
Lushai Hills pen Mizo District ci-in kikhek hi. Mizoramah sila kiphiat
hi. |
|
|
1955 |
|
VumKhaw Hau in Ambassador ngah.
Khamtungmi masa pen. |
|
|
1956 |
|
Manipur Villages Authority in the Hill Area Act
kibawl. |
|
|
1957
|
|
CNU leh CPFL kigawmin CHIN NATIONAL ORGANISATION (CNO)
ci; Capt. Mang Tung Nung in President len. |
|
|
1958
|
|
BCM (Baptist church of Manipur) kiphuan. Sia Kam Khaw
Thang in B. Th. zo. Chin
Liberation Army, Pu Tun kho Pum Baite in phut. |
|
|
1960
|
|
Dr. Cope Golden Jubilee Tedimah kizang. Churachanpur Baptist Association
Kiphuan. May 30: PNC President Pu T. Goukhenpau leh Secretary Pu S. Vung Khomte makaihna tawh India Prime Minister Pu Pandit
Jawaharal Nehru kiangah ‘Re-unification of Chin People of India and Burma
under one country’ cih thulu zangin Zo minam khempeuh ading District hiam,
Division hiam, Region hiam khat bawlsak a, tua sungah gawmkhawm dingin ngetna
memorandum khia. Manipur Land
revenue & Land Reform Act kibawl. |
|
|
1961
|
|
Mizoramah Congress party leh Mizo National Front (MNF) kiphut hi.
|
|
|
1962
|
|
Chin Affair Council pen Chin Supreme
Council ciin kikhak. Kawlgamah Socialist Kumpi
kiphuan. Mizoramah Paite National Council (PNC) Pu Khan Cin makaihna
tawh kiphut hi. |
|
|
1963
|
|
Aizawl-a Electric zat
kipan. December 11: India Kumpi in Manipur, Paite mite 'Scheduled Tribe'
lakah guang. |
|
|
1964
|
|
Mizo District MLA bye-election-ah MNF leh PNC pangkhawm. Khritian Thukizakna (EBC, Manipur) kipan.
Kawlgamah
ANTI-COMMUNIST FREEDOM ORGANISATION (ACFO) pawl kiphut in, Lt. Col. Son Khaw
Pau, Pu Dam Khaw Hau, Pu Mang Khan Pau, Pu Hrang Nawl, Pu Son Cin Lian leh Pu
Tual Zen ten makaih hi. ACFO pawl pen Manipur-a Zomi makai Tun Khaw Pum tawh
kikopin, Zo Kumpi - UNITED CHIN GOVERNMENT
pawl phuan uh hi. Pu Tun Khaw Pum pen Prime Minister, Pu Col. Son Khaw Pau pen
Defense Minister, Pu Hrang Nawl pen Foreign Minister. |
|
|
1965
|
|
PNC HQ in Sialkaltang,
Paite Regional Council
ngetna memorandum kumpi
tungah khia. Mizo
District, Deputy Commissioner Pu K. Saigal IAS in Sialkaltang dung pha.
MNF in India kumpi tungah Independent ngetna memorandum tun. Tedim & Tonzang
uk sungah inn 10,649 leh mihing 84,553 om. |
|
|
1966
|
|
March 1: MNF in Mizoram Independent puangin
Mizoram buai kipan. Kumpi in Mikang missionary-te om a phal nawn loh
manin Missionary-te ciah.
Paite Regional Council
ngetna tawh kisai in PNC leh
Pataskar
Commission-te Aizawlah kiho. Chin National Organisation pen Zomi
National Front ciin kikhek. |
|
|
1968 |
|
Dawt Sung in M.A. zo;
Chin hills pan numei masa pen. |
|
|
1969
|
|
UNITED CHIN GOVERNMENT makai Col. Son
Khaw Pau, Pu Hrang Nawl, Pu Dam Khaw Hau, Pu Ro Thangte kimanin Kawlgam kumpi
tungah ki-ap. Pu John Mang Tlingte makaihna tawh CHIN DEMOCRACY PARTY (CDP)
kiphut.
|
|
|
1970 |
|
Paite pau tawh Laisiangthou
buppi kizo. |
|
|
1971 |
|
Manipur Hill Area District Council Act
kibawl. |
|
|
1972
|
|
Mizoram in U.T (Union Territory) ngah. Manipur in State ngah. January
21: Manipur, Daizang khua-ah Zomi National Congres (ZNC) kiphut. President
masa pen Pu T. Gougin leh Secretary Pu S. Thangkhangin Ngaihte. |
|
|
1973 |
|
Evangelical Convention Church (ECC) Lamka,
kipan. |
|
|
1974
|
|
January 3: Chin Hills in Chin State ngah. Dr. Vum Khaw
Hau in Ph.D. ngah. Chin State-ah biakna lam
khanlawhna tung. |
|
|
1975
|
|
Zolai kum 50 cin'na pawi Tlangnuamah
kizang. Zolai kum 50 cin'na Magazine kikhen. Mizoram-ah
People's Conference Party (Tun MPC) piang. |
|
|
1976 |
|
LUNGDAMNA AW kiphuan. |
|
|
1977
|
|
Tedim Lai Siangtho kizo.
Kawlgam galkapte leh CNA (Khaimulen)te Vangteh leh
Saizang kiim tengah nakpi takin kikap. CNA-te mi 60 Vangteh khua,
Mah-Sah-Lah (Burma Socialist Programme Party)
thuneite kiangah ki-surendar, kikaplum veve. Mi 46, Kalemyo
Jail-ah kipuak. mi 4 liam. |
|
|
1980
|
|
April 10: Teikhang khua-ah Paite
nam makaite kikaikhawm in, Mizoram Paite Organisation (MPO) kipawlna phut.
Pu Thangzakap, President masa pen.
|
|
|
|
|
Laibu etkakte:
1. Zolus
No. 4-na, 1999, Yangon
2. Zo Aw
Thukizakna, April-June 1986 & Oct-Dec Issue. 1986, Guwahati.
3. Chin Baptist
Association Silver Jubilee (1961-1986) Souvenir, Lamka
4. Mizo Chanchin
by B. Lalthangliana, 2001, Aizawl
5. Siamsinpawl
Annual Magazine ( Golden Jubilee Special Issue), 1996, Lamka.
6. Zolawkta
Thukizakna Kum Thum Cinna (1994-1997), Aizawl.
8. Zomi Innkuan
Laibu, 1972, Tedim
7.
www.zolawkta.com
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|