|
|
ARTICLE (MIZO)
|
|
| .. |
|
.. |
| |
|
.. |
MIZORAM PAITE CHANCHIN
- Dr. H. Thansanga
Ex-Minister, Mizoram &
Patron, MPCS.
THUHMAHRUAI: M izoram
Paite Cultural Society (MPCS) March 4,1982-a din chu nakkum 2007-ah
kum 25 a tling chiah dawn a. Silver Jubilee lawmna leh hriatrengna
program chu tun atang hian kan hmang tan dawn a ni. MPCS hruaituten
kumina Mizoram Paite Union (MPU) General Assembly hmasa ber leh MPCS
Cultural Festival (Conference), Champhaia lo awm turah hian MPCS
Souvenir tlangzarh hman turin an buatsaih a. Hun a chep tawh em
avangin duhthusama tha chuan an peih hman lo palh ang tih a hlauhawm
hle mai. Peih fel hman tumin an buai hle a ni.
Mizorama an lo luh atanga tun hun
thleng Mizoram Paite Chanchin ziak tura ruat ka ni a. Hun chep tak
kara tun hma hun hla tak chanchin chhui tur chuan ka insit hle.
Huphurhawm tak a ni. Lehkhabu hran ngata ziak tham a ni a, mahse lak
tawi a ngai dawn ta si a. A kim lo lai leh a dik lo lai hriate chuan
inthlahrung miah lova min hrilh turin ka ngen nghal che u a ni. Kim
deuh zawka chhuah theih hun a la awm mial mahna. Hmun hming leh
kumte phei chu chhui chhuah hman a ni dawn lova. Chu bakah sawi dik
loh palh a hlauhawm bawk si a, mawl deuhin a tlangpui chauh kan sawi
mai dawn a ni.
MIZORAMA AN AWM HMA:
Khawvel hnam hlawm lian
(Race) then zinga Zohnahthlak (Mizo/Zomi) telna, an lo chhuahna chu
Mongolian Race khi a ni a. Mongolian ram chu China ram bung khat a
ni. China ram atangin Burma ramah an lo chhuk ta a. History ziaktute
sawi danin hnam then tet leh chhawn zinga Tibeto-Burman an tih
zingah chhiar tel an ni
(Lushai-Kuki Clans–by
J. Shakespear).
Zohnahthlakte lo chhuahna, an bul
chhui theih hla ber chu ‘CHHINLUNG’ tih a ni a. Paite leh Thahdo
chuan Chhinlung ti lovin ‘KHUL’ an ti. Hei hi a thawnthu deuh hlek
na a, anmahni inchhui dan, an hriat hlat theih tawk a ni. Chhinlung
tih leh Khul tih chu thuhmun, Puk emaw, Kua emaw tihna a ni a. Heta
tang hian Zohnahthlak zawng zawng an lo chhuak a nih chu.
MIZORAMA AN LO LUH:
Mizo Chanchin, Rev.
Liangkhaia ziakah chuan kum 1700 A.D. vel atangin Zohnahthlakte chu
khawthlang lam panin Mizoram hi an lo lut tih kan hmu. Mizorama lo
cheng hmasa, lung hriam hmangtute leh mi dang tute emaw chu kum
900-1500 vela lo thlenga lo cheng tawh niin a sawi. Kum 1700 A.D.
hma pawhin Zohnahthlak zinga chhiar tel Mizoram lo thleng thla tawh
an awmin a sawi bawk a. Chungte chu, Darlawng, Biate, Hrangkhawl,
Dawn, Pangkhua, Tlanglau, Bawng, Mualthuam, Kaihpen, Bawmzo, Hmar,
Khiang leh Chawrai te an ni. Anni hnu lawka lo lut, Zohnahthlak
zinga mi tho an awm leh a, chungte chu, Aimol, Anal, Chawhte, Chiru,
Kawlhen, Kom, Lamzang, Purum, Tukhup, Vaiphei, Khawthlang, Khawchhak
te an ni a, Vai-hoin Old Kuki an tihte hi an ni.
Mizoram Encyclopadia ziaktu Dr.
Subhas Chatterji chuan kum 1330 A.D. vela Mizoram lo lutte zingah
Paite Vuite (Guite) pawh an tel tawh niin a sawi. Paite hminghmerha
an thlangtlak dan sawina pakhat leh chu, Run ral atangin Paite lal
Sianthuama ho mi eng emaw zatin Palian lal-ho thlangtla an zui a,
Dungtlangah khian Palian lal Bulpuia leh Pubuara te nen an awm ho
niin Rev. Liangkhaia chuan a sawi. Dungtlanga an awm ho lai chuan
Sianthuama pawh lal pakhat angin a awm ve ni awm tak a ni. Vuite (Guite)
hi Paite zingah chuan lal chi deuh an ni a, Sianthuama pawh Guite a
ni.
PAITE TIH LO CHHUAH DAN:
Burma rama
Paite tawng hmang-ho hmunpui hmasa chu tuna Tedim khaw bul lawka awm
‘CHIMNUAI-GELTUI’ a ni a. Eizawnna harsat vang leh ral hlauh vangin
Tiau lui kanin an lo chhuk a, lo chhuk ve lo mi tam tak an la awm
bawk. Chutia kal chhuak tate chu ‘Kal chhuakte’ tiin an sawi mai
thin a, Paite tawng chuan ‘PAITE’ a ni ve thung. Hnam hming reng
reng hi chhui thui deuh chuan a lo chhuahna ho ang reng tak a ni fo
mai. Anmahni inkoh dan atanga lo piang te, thlahtu hmasa hming
chawia sak te, hnam dang daih, Vai emaw ten an lo koh dan pu hlen ta
mai te an awm bawk. Kuki tih te, Chin tih te, leh a dangte pawh.
Tuikuk tih pawh hi Mizo koh dan mai a ni. Anni inkoh dan chu Riang,
tunah chuan BRU a ni daih. A enga pawh chu lo ni ta sela, British
Sorkar a lo lian a,min awp bet ta si a. An awm tirh atangin PAITE
chu Zohnahthlak Zomi zinga hnam peng lian an chhinchhiah zingah
Paite chu a tel nghal chat mai. Sorkar record leh chhinchhiah dan a
ni bur ta mai a, chi leh ‘BEH’ hrang neuh neuh sawi awm lova min fun
khawmtu tha tak a ni ta. Hnam dang min phuahsak lah a ni hek lo.
PAITE TAWNG: Hnam khat leh
chi khat pawh awmna hmunte a dan chuan tawng pawh a lo hrang hret
thei a. Paite tawng peng (Dialect) hlawm lian deuhte chu hengte hi
an ni: Tedim, Teizang, Lamzang, Dimpi, Losau, Bukpui, Dapzal, Valpau,
Tuichiap, Khothak, Ngennung. Mizoram ah chuan Dapzal tawng a lar ber
a. Teizang tawng hmangte hi an lo tla thla tlai deuh a, mahse
Teizawng tawng hmang chu an tam ve hle. Mizoram chhung ah Lamzang
tawng hmang erawh chu an tam vak lo. Tawng hi chu awmna hmuna zir a
ni mai a. Mahni chipui, ‘BEH’ kan tih maite pawh an awmna hmun a dan
chuan an tawng hman a dang lo thei lo. ‘BEH’ hrang hrang, a te ber
thlenga sawi dawn chuan 100 dawn lai a awm thei ang. Mahse chutiang
zawnga inchhui a tul miah lova, ‘PAITE’ kan ni mai.
DAPZAL PAITE:
Dapzal Paite an awm hranpa lova,
Dapzal tawng hmang erawh chu Mizoramah an tam ber a. Dapzal Paite an
tih takna chhan chu sawi dan chi hnih a awm: Pakhatna chu, Guite lal
Sianthuama hova Palian lalte zui thlatute khan khawthlang lam
thlengin an zui ve zel a. Chilui tlanga an awm laiin Bulpuia tupa
Baka hovin Keihak tlang an kai dawn a. In tha pawh la sa lovin mau
dap zar hnuaiah an khawsa mai mai rih a. Chutih lai tak chuan
Lalpuithanga Sailo khan a zuk run a. Dap zar hnuaia khawsa-ho chu
‘DAPZAR PAITE’ tiin an sawi ta mai a ni awm e. Sawi dan dang leh chu,
China rama an awm lai pawha lal lo ni tawh lal chhawng pakuana Guite,
chumi nau Keizang lal Sianthuama khan tawng thluk dan thar a siam
chhuak a, chu chu Dapzal tawng an tih hi a ni e an ti bawk.
PAITE CULTURE:
Awmna hmunte a lo hran chuan hnam khat pawh tawng chauh ni lo,
chhungkaw inrelbawl dan te, khawtlang inenkawl dan te, sa biak dan
te, rilru put hmang leh mizia thlengin a lo inang lo thei thin a. Ei
duh zawng te, thu leh hla te, lam dan te, thawnthu hriat dan leh
sawi dan te, inchei dan leh ngaihsan zawng te pawh a dang hret hret
thin. Mahse hnam ze nghet innghahna pui ber chu theihnghilh leh
kalsan tak tak chu a theih chuang lo. Paite culture hrang hrangte
chu tunah chuan kan luhchilh hman dawn lova, chhungkua inrelbawl dan
fel tak an neih erawh chu sawi hram ila:
|
Saptawnga Family
Council an tih ang hi ‘INDONGTA’ an ti a. Chuta dinhmun pawimawh
an rem khawmdan chu hetiang a ni:
. |
|
|
President/Chairman
Vice-President/Chairman
Chief Whip
Ambassador
Director
Joint Director
Liaison Officer |
:
:
:
:
:
:
: |
Intek/Intekpa
Thalloh
Thallohmang
Thusapi
Tanupi (Makpa un ber)
Tanulai (Makpa junior ber)
Hanzutung |
| ..... |
..... |
|
|
|
MIZORAMA PAITE LALTE:
Mizorama Paite lo chhuk tam takin
Sailo lal leh Palian lalte an bel a. Sailo lal thlahtu lah Paite
Guite lal Ngeknguka a ni bawk si a. Paite awm khawm tamna khua tam
lo takah Paite lal an awm a ni mai. Lal tenau ang deuha Palian
lalten an dah ve Sianthuama Guite a ni a, Dungtlangah lal pakhat
angin a awm a, Keihakah a lal bawk. Sianthuama hnuah Khampau, Khamgo,
leh Ropiang pawh lal anga awm ve niin an sawi bawk. British-ho an lo
luh lai vel khan Mimbungah Kamzamanga lal a ni a, rei lo teah
Manipur Hansip lal turin a pem phei leh mai. Chutih lai vel bawk
chuan Khawkawnah Ngaihthanga Guite pawh Khawkawnah lal angin a awm a
ni awm e. Kamzamanga Guite chhuahsan Mimbunga lal turin a chho ta
zawk a. A chhoh dawn laiin hmeichhe pakhat mipaa insiam der, Patil
an tih Ngulzen chuan lal ve ngei tumin a lo chuh buai a. Borhsap
Perry Sap hnenah an inkhing ta a. Borhsapin hmeichhia a ni tih a
hriatin a hnawl ta zawk a, Ngaihthanga a lal ta a ni. Ngaihthanga a
thihin a fapa Luanzakham a lal ta a. Indopui 2-na hun lai khan Japan
ralin Mizoram lei an rawn rap ve hman a, an hlauhawm viau mai a.
Luanzakhama hlauthawngin Ngopa lal Lalzidinga lehkha a thawn a,
Japan kuta inpek mai a tha mai lawm ni? ti lam deuhin a ziak a ni
awm e. Borhsap MacDonald han zin lai tak a ni si a, chu lehkha chu a
chhiar a. Luanzakhama chu Japan ral hlau, lal zel tlak lo tiin
Aizawlah a hruai thla a, a ban nghal a. A aiah indonaa sipai thawk
tha Military Cross (MC) hmu, Pu Ralkapa a laltir nghal.
Paite lal dang leh chu Chhingvunga
Hauzel, Selam lal a ni. Zotlang leh Kawlbem pawh a awp tel a. A nau
Lalbuanga tan Zotlang a dah deuh a, Lalbuanga chu Kawlbemah zawk
awmin Zotlang a awp tel a ni. Teikhangah khian Pu Chhingvunga nau
Thangtuala a lal a, Manipura Bungmualah a pem avangin Chhingvunga
fapa Taivelan Teikhang a awp ve ta a ni. Sialkal tlang chhak
Vaikhawtlangah khian Thangsing Khuptong a lal ve thung. Heng bak hi
Paite lal dik tak chu an awm lo. Borhsap hnuaia thawk C.I. senior
kaisanna Lushai Clerk hna a vawn laiin Pu Chawnglera Khuptong kha a
awmna Venghnuaiah sawn lal angin a awm a, hei hi chu a hna leh
dinhmun chelhin a ken tel mai a ni.
MIZORAM PAITE MI:
Khawchhak atanga Mizoram an rawn tlak
thlak dan kha a rual lo hle a. A hlawm deuha lo chhuk tak chu an tam
vak lo a ni ang. Thenkhat chhimah, thenkhat hmar lamah, thenkhat
khawthlang lamah, thenkhat khawchhak leh hmarchhakah an awm a, an
darh nuai a ni. Inkalpawhna a la awm tha si lova, an inhre tawn thei
lo. Mihring awm zat hriat theih a ni lo reng reng. Paite hi hnufual
leh mawl bik deuh an ni bawk a, Zohnahthlak dangte nen an inawmpawlh
phei chuan an nihna dik tak sawi hreh deuh pawh an awm nual reng a
ni.
British sorkar hnuaia chhiarpui
(Census) hmasa ber 1901-ah chuan Paite 2,870 an awm a. Kum 20 a
ralin 1921 Census-ah chuan mi 10,460 an lo ni ta a. Census-a lang
zat chauh hi an awm lo tih erawh chu a chiang a. India independent
hnu a Census hmasa ber 1951-ah phei chuan Paite tih a lang ta lo. A
chhan chu India sorkar tharin Assam State-a Scheduled Tribe List a
siam a, Paite chu Zohnahthlak hnam zinga a lian deuh British sorkar
pawhin a lo pawm leh chhinchhiah reng thin kha telh zel tur a ni tih
lo sawitu an awm loh avanga hmaih a ni. Scheduled Tribe List chu
Constitutional Orders, 1950 khan a siam a, India Danpui buah a
chuang a ni. Constitutional Orders, 1950 chu kum 1956 khan an
siamtha leh a, chuta tang chuan a hmaa tel bik lo Hmar chu a lang ve
ta. Paite tel ve tura lo sawitu awm ve hek lo, a la lang ta chuang
lo. Chutiang chu thil awm dan a nih avangin kum 1980 khan Mizoram
Paite Organisation (MPO) hmingin Mizoram, Assam leh Meghalaya
State-a Paite awmte chu Scheduled Tribe List-a khung ve tur dilna
Memorandum India Prime Minister hnenah theh luh a ni ta a ni.
EIZAWNNA LEH HMASAWNNA:
Paite chu an taima a, an
tuarchhel bawk tih a lo ni tawh thin a. Loneimi an ni a, hna hram
thawka ei hmu thin an ni. Sumdawnna leh eizawnna dang ngaihven pawh
an lo awm meuh lo a ni chek ang a, khawpuia luta dawrkai leh sorkar
hna thawk pawh an awm ve lo tluk a ni. An hnufual bik em em a, mi
hmuhsit deuh pawh an ni thin reng a ni. An phak tawkah taima takin
thawk thin mah se hmasawnna rilru pu an awm lo deuh tih a lang. Tun
hnuah hian taimakna kawngah kan lo tla hniam ta viau a. Sumdawnna
leh lehkha zir lamah pawh mi hnu kan um deuh reng. Paite sumdawng
tia mi sawi chu kan hre fo ang a, nahse chungte chu Mizoram pawna
kan unaute, Myanmar leh Manipur atanga lo kal, therhlo zuara vak vak
thinte an ni. Mahni intodelh tura kawng hrang hranga thawk tura kan
harh chhuah a tha ang. Sorkara innghat mai lova, mahni thawh chhuah
atanga din chhuah tum hi a pawimawh. Tanpui tlaka kan thawh erawh
chuan Sorkar pawhin min tanpui a hreh hauh lo tih hria ila.
.
LEHKHA ZIR LEH KAMDINNA:
Rualawhna rilru
leh hmasawn tumna an lo nei tam lo a ni chek ang a, kan mi hmasate
kha lehkha zir sang leh hna sang deuh thawk pawh an lo awm lo hle
mai. Matric (Entrance an la ti) pass hmasa zingah chuan Viala,
Khawlian Tlangnuama zirtirtu hna thawk te, Vankhuma, I.A. (PUC tluk)
te, a nau Vandailova te kha an ni mai awm e. Viala erawh chu a dam
re ta lo em a, hna sang zawk thawk hman lovin mual a liam a ni. Pu
Vankhuma chu High School zirtirtu-in a pension a, a nau Vandailova
chu Borhsap office Head Clerk tha tak niin Political Assistant-ah
(ADC) a kaisang a, a pension ta. Police lama lang tham deuh chu Pu
Tawnluaia, hna thiam leh huaisen tak kha a ni. Addl. S.P.-in a
pension. A nau Laldochhunga pawh Central Intelligence Officer, ACIO
a kai a, ram buai lai khan a vanduai pawlah a tang hlauh a ni. A nau
leh Thangseia (Baia) pawh U.T. Secretariat Superintendent-in a
pension. Hengte hi sorkar hna lian deuh thawk pha, mi hmasa deuh
zinga mi kan sawi theih chu an ni. Hna hnuaihnung zawk deuh Clerk,
C.I. tih ang chi thawk tlem chu an la awm bawk.
Graduate an tih,
B.A., B.Sc. leh a dangte, phei chu kan mi hmasate zingah an lo awm
hauh lo. He thu ziaktu hian kum 1957-ah B.A. a pass a, a hmasa ber a
ni ta mai awm asin. Kan lo hnufual bik hle a ni. Engineer lamah pawh
Graduate kan nei har hle. B.E. pass hmasa ber chu Pu Clement Lalrema
a ni a, ani hi PHE Department Chief Engineer a kai. A hnu deuhah
chuan mi dangin an rawn pass nual ta a. Medical Science lamah pawh
Doctor zir kan ngah lo hle. Tun Atomic Age leh Computer Age-ah hian
Technical Education kan uar a ngai tawh a, tan kan lak thar hle a
pawimawh ta.
General
Administration leh Police Department lamah mi eng emaw zat chu kan
nei tawh a, MCS exam-a inziak tling tak chu sawi tur an la awm meuh
lo. MPS-ah pawh chutiang deuh tho chu a ni. IAS conferred
(promotion) hmu pawh kan la nei lo. Tuna Chief Secretary ni mek lai
Pu Haukhum Hauzel hi Manipura awm, IAS inziak tling (Regular) a ni
a, ani hnung zuitu tur hi tunge ni ang? Thalaiten theihtawp chhuah a
va pawimawh em!
MIZORAM PAITE CULTURAL SOCIETY:
Hnam nun leh zia hian eng
hnam nge kan nih a tar lang a, chu hnam zia leh nun dan chu
‘CULTURE’ an tih hi a ni. Mizo/Zomi ‘Culture’ hnam timawitu ber
pakhat chu ‘TLAWMNGAIHNA’ hi a ni. Zohnahthlak peng hrang hrangte
hian mahni tih dan bik kan nei hlawm a. A tlangpuiin thuhmun leh
inang deuh hlawm mah se, danglamna lai a awm tho. Paite pawh hian
thu leh hla te, lam dan te, leh thil dang thenkhatah Zohnahthlak
dangte tih dan ang chiah lo kan nei. Lam chi 30 vel lai kan nei.
Chhiat ni that nia a huna zira hla sak tur chi bik a awm thliah bawk.
Lo (Thlawhhma) hla Saimai hla te, Hlapui te, Lakawi an tihte hi kan
sa ngai lo hle. Lam paha sak chi Zung hla te, Pangpar hla te, Khuai
hla te a awm a. Lam chi hrang hrang kan neihte hi zir thiam vek ila,
hman tul hun a awm huna entir thei turin inpeih saa kan awm a ngai a
ni.
Hnam ‘Culture’ thate chhawm nunga
tihmasawn turin March 4, 1982 khan ‘MIZORAM PAITE CULTURAL SOCIETY’
a lo ding ta a. Hnam puan te, incheina dang te, darkhuang leh darbu
te, khuang te leh lehkhabu eng emaw zat Tedim lam atangin lak khawm
a ni a. Paite puan phei chu a larin a mawi kher bawk a, Aizawl
khawpui pawh a chiah hneh viau a ni. Lehkhabu pawimawh deuh deuh chu
Manipur leh Myanmar atanga la khawmin MPCS Library-ah kawl that an
ni. Hun pui pawimawh, Chapchar Kut leh Republic Day leh thil tih
khawmna (function) pawimawhah chanvo pek a ni thin a, Paite hnam
ziarang miin an hriat phah ta a ni. All India Radio, Aizawl Station
atangin Paite zai hluite tih chhuah a ni tawh bawk.
Paite Cultural Society (MPCS) din
atangin Art & Culture Department-a Fine Arts zirtirtu Pu S.B.
Piangsiandong kha President hmasa a ni a. ‘Culture’ lamah thil
chinchang hre sa a ni bawk a, thahnemngai takin a thawk chho a, mi
dangin phur takin an lo tawiawm bawk. Vanduaithlak takin Pu Pianga
kha a thi ta mai si a, a thih hnuah Mizoram Paite Cultural Society
chu hna thawk mumal lovin kum 10 vel lai a awm ta mai a, a pawi hle
mai.
MPCS chu sorkarah ‘Registered’ fel
vek tawh a ni bawk. MPCS din hma atang tawh khan Champhai lamah
chuan Zomi Cultural Club (ZCC) a lo ding tawh a, hei chu a la kal
tluang zel a, Sorkar leh Pawl thenkhatin an mamawh hunah an ko mai
thin a, a lawmawm em em a ni.
February 21, 2004 khan Aizawla hnam
vei mite kal khawmin MPCS din thar leh an rel a, a hruaitu leh
bultumtu atan Ad-hoc Committee an ruat nghal. A hnu lawkah Mizoram
Paite Union (MPU) an din leh mai si a, a buaipuitu atana an mi
ruatte mi thuhmun tho an nih avangin MPCS chungchang pawh an keng
kawp chho ta zel a. MPCS Constitution pawh an siamtha a, tunah hian
a bua chhut chhuah tum mek a ni.
‘Culture’ lam lo buaipui tur bik, mi
inpe leh tui mite ruatin Cultural Society Conference hmasa bera
pawmpui (nemngheh) turin MPCS Constitution siamthat chu an pawm
hnuah MPCS hruaitu lailawk atana an ruatte pawh inkhawmpui hmasa
bera nemngheh emaw, inthlan emaw, a rem dan ang anga kalpui ni se an
ti bawk. Tuna MPCS hruaitute hian hna an thawk nghal char char a,
thil lawmawm tak tak an thawk chhuak tawh nghe nghe a ni. Champhaia
MPU General Assembly hmasa ber leh MPCS Cultural Meet (Inkhawmpui)
atan hian NEC tanpuina an dil a. NEC Secy. Pu H.V.Lalringa, Mizoram
Chief Secretary kal chhuak ta kha a lo ni hlauh bawk a. Anin thahnem
a lo ngaihpui hle a, Rs. 5,00,000 lai a lo pe ta mai a. MPCS hotute
thahnemngaihna avangin leh lo duhsaka lo tanpuitu Pu Lalringa
avangin inkhawmpui tha takin kan nei thei dawn ta a. An chungah kan
lawm takzet a ni. Tuna MPCS hruaitute chu:
| ..... |
..... |
|
|
|
President
Vice-President
Secretary
Treasurer
Asstt.Secretary
Financial Secretary |
:
:
:
:
:
: |
Gin Za Go
V.Thangsonmung
Ngulzathuam Guite
Hang Thawn Tuang
Thanglianzau
Kham Suan Pau |
|
|
|
. |
Hnam ze mawi leh tha, hman zel tlakte
chu vawng thain, a thuamthatna tur pawimawhte ngaihtuah chhuak ila.
‘Culture’ hlui hman zel tlak lo, hnawksak thei hialte erawh chu kan
paih ngam a tul bawk ang. Kristian kan ni vek tawh a, kan sakhaw
vawn nena inrem lo thilte a awm thei a. Entir nan, Paite danah chuan
‘SAWN’ man Rs. 23 chauh a ni. Tin, nupa tur pawh kum thum an han awm
dun phawt a, fa an neih veleh inneihna an tipuitling chauh thin. Kum
thum thlenga fa an neih loh phei chuan inthathen leh mai a thiang.
Heng ang hnam tih dan chhawm zel tlak loh chu kan kalsan mai a pawi
lo a ni.
POLITICS LAM:
Mizoramah politics lama thanharhna
tak tak chu Indopui 22-na zawhah, kum 1946 atangin a ni a. India
independence sualna pawh a lo hlawhtling dawn ta a. Mizoram awm dan
tur ngaihtuahin political party hmasa ber Mizo Union kha a buai
nghal hle a. A kum lehah Mizo Zalen Pawl an tih mai United Mizo
Freedom Organisation (UMFO), 1947 khan a lo ding bawk a. Chung hun
laite chuan Paite mi zingah politics ngaihsak an la awm lo ti ila a
sual lo ang. British hun laia Mizoram hnam lian deuh paruk zinga tel
tawh Paite chu Scheduled Tribe List tharah an telh hmaihna chhan
pawh a ngaihsaktu tumah an lo awm loh vang mai a ni.
PAITE REGIONAL COUNCIL:
Lushai Hills District Council(a hnuah Mizo District Council) kha kum
1952 atangin kan nei a. A kum leh maiah Pawi-Lakher Regional Council
a ding leh a. Hnam hnufual leh hmun kilkhawr an nih avangin
hmasawnna a chak ve theih nana Sorkarin a pek an ni. India Danpuiah
hnam tenau leh hnufual bikte awm khawmna hmunah chuan Sorkarin
Regional Council hran a siam thei ang tih a ni a. Chu chu Assam
tlang mite tan bika siam, Danpui Sixth Schedule-ah a chuang.
Kum 1964-65 khan Assam Chief Minister
hnenah leh India Sorkar hnenah Sialkal tlang leh a chheh vela Paite
awm tamna khuate huam tur Paite Regional Council dilna Memorandum
theh luh a ni. Hmasawnna chak zawk duh vanga dil a ni. A buaipuitute
chu Manipur lam unaute, PNC hotute an ni mah zawk. Mizoram chhunga a
vengva deuh tlemin an lo tihpui bawk. Regional Council dilna avangin
a hmuna en dika ngaih dan theh lut turin Assam Sorkarin chutih laia
Mizoram Borhsap K.Saigal, IAS a tir a. December 28,1964-a chhuakin
kum thar January 19 vel thlengin a han zin kual a ni.
Central Sorkar pawhin kum 1965 March
27-ah Assam tlangram singsak rawtna en fiah tur Commission a ruat a,
a Chairman H.V. Pataskar a ni a, ‘Pataskar Commission’ tiin an sawi
mai thin. He Commission hian Pawi-Lakher Regional Council lo ding
tawh hnathawh dan leh an inenkawl dan an en a. Sorkar beisei angin
an lo thawk lo deuh a ni mai thei, Regional Council thar dang siam
chu sawi loh, a awm sa pawh tihtawp a tha ti zawngin sorkarah thu an
thlen ta tlat mai.
MIZORAM PAITE ORGANISATION:
Mizoram Paite Organisation (MPO) hi
Mizoram, Assam leh Meghalaya State-a Scheduled Tribe List-a Paite
khung tel tura dilna siama bawhzui tura din a ni a. April 10,
1980-ah Teikhangah inkhawmpui kovin, ruahmanna lo siamtute lo duan
ang chu pawmin MPO din chu an pawm fel a. Khaw hrang hrangah Unit
dinin thawhlawm an khawn thin. Aizawla hruaitu awmte chu a hna
thawktu ber tur an nih avangin an kutah thunneihna pek a ni a,
thawhlawm te khawnin Paite Recognition dilna an buatsaih a ni. MPO
Headquarters chu Teikhang a ni a, hruaitute chu, President –
Thangzakap, Teikhang; Vice-President-Phungkhai, Kawlbem; General
Secretary-Dal kam, Hiangmun; Secretary-Hnunlian, Teikhang;
Treasurer-Thangzalian, Hnahlan; Financial Secretary-Thangthui,
Mimbung. Aizawla Action Committee hruaitute chu, Chairman-H.Thansanga;
Secretary-K.Vungzamuan; Treasurer-Chalthianga.
Action Committee chuan Headquarters
nen inbe pawp zel chungin hna an thawk tan a. Recognition dilna
Memorandum an siam a, Prime Minister hnena theh lut turin Pu L.V.
Zahnuna, Chaltlang leh K. Vungzamuana chu Delhi-ah an kal ta a.
Manipur M.P. Pu N. Gouzagin an zuk pan nghal a, ani hovin Memorandum
a bua siamin Prime Minister hnenah an theh lut ta a ni. Action
Committee Chairman pawh Assam leh Meghalaya Chief Minister te biain
a lo zin bawk a. Action Committee chu hna thawktu ber a nih avangin
Aizawla mi pawimawh chin chu an tul hle thin. Sum leh pai leh hun
leh tha tam tak an seng a ni. Manipur PNC Headquarters pawhin
Memorandum hran ngat siamin India sorkar an lo nawr ve reng bawk.
Zirlai Pawl, Siamsinpawlpi (SSPP) pawhin Manipur leh Mizoram atangin
an lo bawhzui reng bawk. Kan phek tan tak meuh a ni. Action
Committee Chairman pawhin Delhi-ah a khawihtu Ministry lamah a
bawhzui reng bawk. Recognition dilna a lo tam viau mai a, State
hrang hrang atangtein dilna a tam a, a ruala ngaihtuah a ngai bawk
si a, hun a duh rei hle mai nghe nghe a ni.
Mizorama SSPP leh Zomi/Paite Student
Federation pawhin an bawhzui reng a. Mizoram PNC hotute pawhin theih
ang angin an nawr reng bawk. Delhi-a SSPP Branch hotute an fakawm
hle bawk. Awmchilh an nih bakah sorkar kal hmang hria an ni a, an
tangkai hle a ni. Chutianga tanrualna rah chu kum 2003-ah a lo lang
ta. Constitutioal (Scheduled Tribes) Orders, 1950 siamthatna leh a
belhchhah na Order chu India Sorkarin a chhuah ta a. Hei hi
Parliament-in hemi chungchanga Home Minisry official Bill an pass
tak avanga tih theih chauh a ni. Tichuan, India Constitution-ah
Mizorama Scheduled Tribe List-ah Paite chu a lo chuang ve ta vang
mai a ni. Recognition lawmna pawh May 14 &15, 2003-ah Mimbungah neih
a nih kha.
Mi thenkhatin Paite Recognition chu
hnam bing inlak hran tumna angah an lo ngai mai thei a. Inlak bing
tumna ni lovin, Zohnahthlak hnam peng Mizorama cheng a lian bik
deuhte zinga tel Paite hi, British hun laia sorkar lo hriat leh
chhinchhiah tawh si, unau dangte an tel theih laia hmaih bik chu a
dik chiah lo tih vang mai a ni. Zohnahthlakte inunauna leh
inpumkhatna tichhe zawnga kalpui tur a ni reng reng lo tih kan hriat
a pawimawh.
PAITE NATIONAL COUNCIL:
Paite Recognition dilnain rah a
chhuah mai tak si lohah chuan, a nawr zui zel tur pawl hming hran
Paite Federation Aizawla mi thahnemngaiten July 17, 1990-ah an din
thar a. Mahse hnathawh sawi tur a nei vak lo. A thiltih pawimawh
pakhat erawh chu kum 1991 March 6-9-ah Mimbungah inkhawmpui a siam
a. He inkhawmpuiah hian PNC, Mizoram an din ta zawk. Mizoram PNC
hruaitu hmasa an ruatte chu, President-H.Zathuama; Vice-President-Dampau
Guite; General Secretary-Muana Hangsing; Treasurer-Damsavung.
PAITE AUTONOMOUS DISTRICT COUNCIL:
Kum 1985 March 27 khan Mizorama Paite
District Council hran dilna Manipur PNC Headquarters-in India Prime
Minister hnenah an pe a. Mizoram PNC pawhin kum 1991 August 28 khan
Mizoram Governor hnenah Memorandum an theh lut a, Central sorkar
hnenah pawh an sawi bawk. Chutiang chuan Mizorama Paite awm khawmna
bial hnufual lutuk hi chawi kan vena turin Autonomous District
Council an lo dil tawh thin a ni.
ZIRLAI PAWL (Student Organisation):
Paite Zirlai Pawl ‘SIAMSINPAWLPI’
(SSPP) chu January 13, 1947-ah din a ni a, Headquarters chu Lamka,
Manipur a ni. SSPP Branch Mizoramah October 20, 1990 khan a ding ve
ta a. MZP nen inhre thiam takin hna an thawk dun a, zirlaite hmakhua
chauh ngaihtuah lovin a tul dana zirin hnam thil khawih thil
pawimawhte pawh a ngaihtuah tel bawk. Paite Recognition dil
chungchangah pawh SSPP Headquarters nen tangrualin an lo nawr ve
thin. Delhi SSPP Branch phei chu awmchilh an nih bakah office
kalhmang hre vek an ni a, Delhi-a mi pawimawhte biak tul tul an lo
be thuai thuai zel a, an tangkai tak meuh a ni. Kum 1997-a Manipur
buai avanga Paite lo tlanchhiate lo enkawl leh chhawmdawl hna-ah
pawh tha an thawh tha hle.
ZOMI/PAITE STUDENTS FEDERATION:
SSPP bakah Zomi/Paite Students
Federation (ZPSF) chu August 30, 1994-ah Aizawlah din a ni a. Zirlai
Pawl pahnih awm kher hi kan tlem naka lain a tul em ni tih ngaih dan
a awm a. Pawl thar din a tulna chhan tha tak a awm pawh a ni mai
thei. Eng pawh ni se, a lo ding tawh a. ZPSF pawh hian zirlaite
mamawh thil chauh buai lovin hnam thil pawimawh dangte pawh an lo
khawih tel ve bawk. An din tirh lain MZP a tlu chhe viau a, tundin
hna thawhpuiin an tangkai hle. Paite Recognition dilna te, raltlante
lo buai hna te, kum 1994 vela Mizoram atanga Foreigner hnawh chhuah
thu a awm avanga kan unaute an buai te pawh khan theih ang angin an
tang ve hle bawk.
Heng Zirlai Pawl hnihte hi insuih
khawm leh se thaa hriat a nih avangin Aizawla hnam veitute kal
khawmin hma an la a. Pawl hnihte chu ko khawmin insuih khawm dan tur
an sawipui a, kawng tha tak an la hmu chhuak maiin a rinawm e.
Zirlaite hi thalai an ni a, kan kut-ke ber an ni si a, lungrual taka
an thawh-ho hi a pawimawh em em a ni.
MIZORAM PAITE UNION (MPU):
Mizoram chhung bikah Paite tam tham tak kan awm a. A hrang a hraia
inbawk hran kher lova Mizo/Zomi inpumkhat theih nana zai khata luan
dial mai hi a tha ber ti thin mah ila, mihring kan thuhmun fo lova,
hmun thenkhatah mimal hamthatna zawn vang te pawhin dik lo taka thil
lo ti duhte pawh a awm theih a. Chutianga thil duhawm lo tak a lo
awm chang chuan insawr zim deuha, inenkawl dan tur ngaihtuah a ngai
ta thin a. Entir nan, Mizorama General Election a awm changin mimal
emaw, political party candidate emaw tana ‘campaign’ zingah silai
keng pawl ZRA tih ang te pawh an tel ve thin a. An mi duhzawng tana
‘campaign’ dan pangngai dan baka mi vau tel chingte pawh an lo awm
tawh thin. Kum 2003 General Election pawh khan Ngopa bial leh
Champhai bialah silai keng chunga ‘campaign’ a, mi thenkhat vau deuh
an awm a ni chek ang a, mualpho taka police man an tawk a nih kha.
Chu chuan Mizoram mipuiin Paite an en dan a tidanglam vek a, thil
tha lo tak Mizorama la luttu angin an ngai ta thup mai a. A hnam
zawnga hmingchhiatna a siam hle a ni. A hnu lawka Police-in ‘Paite
mai mai, that che mah ila ka insawi fel thei lutuk’ tia an vau leh
Rabung khuaa Paite tlangval Malsawma phei chu an kuta a awm lai
ngeia an sawisak hlum tak mai te kha, khatiang thil kha a thlen phah
a. MPU hotuten Home Minister hmuin tun hnua Police-te an fimkhurna
tura thil ti tura ngenna leh thil tidik lotu Police chu zawn chhuaha
a phu tawk hremna lek tura an ngen a tul phah ta a ni. Mi firfiak
bikte thiltih rah kan seng a ang khawp mai.
Chutiang chu thil awm dan a nih
avangin Paite mipui hi kan insuih khawm thata, mimal zalenna zah lo
zawng leh Zohnahthlak hnam pengte kan inpumkhatna tichhe zawnga
khawsa lo tura kan inven a, kan inenkawl a pawimawh ta hle a
ni.Insuihkhawma inenkawlna fel tak kan neih a ngai em em a ni.
Boruak tha lo tak a awm ta si a, hnam veitu eng emaw zat Aizawla
inhmu khawmte chuan tun hnu zelah fimkhur taka kan kal theih nan
Paite Inpui, MIZORAM PAITE UNION (MPU)’din an rel a, June 10,
2004-ah an din fel ta ni. MPU din a nihna chhan dangte pawh a awm
tho a, a tlangpuiin sawi belh hlek ila:
|
1. Chhungkua ang chiah kan ni a,
mangan thu leh lawmna thu, thu chhia thu tha kan thlen ngamna tur
Inpui kan neih a ngai.
2. Fel famkim kan awm lova, tihdik
loh kan neiha kan tluk chhiat phah mai loh nan hmangaih taka min
zilh ngama kawng tha min kawhhmuhtu kan mamawh.
3. Vanduaina kan tawh emaw, hum sual
kan dai palh emaw a tluk luhna tur neih a ngai.
4. Hmasawnna kawng dik zawha ei leh
bara kan intodelh theih nan taima tak leh rinawm taka hna thawk tura
infuih tawn fo a ngai.
5. Mizoram pawn atanga kan unaute
mangang leh tanpui ngai an lo luhin tha taka lo enkawla lo tuamhlawm
tura tanrual a ngai thin.
6. Pawn lam mi lo lutte pawhin awm
dan an thiam a ngai a, thu tha lo hrilh a lo kaihruaitu awm a ngai.
7. Eizawnna leh hnathawh inang lo,
kawng hrang hrang zawhte kan nih avangin kan rilru put dan pawh a
thuhmunin a in ang lo thei a. Min kai khawma min siam rem tu rintlak
kan neih a pawimawh.
8. Mirethei deuh leh hausa zawk inkar
te, mi mawl leh mi thiam inkar te, milian leh mi te inkar zau zel
tur venga, intluk veka min entu, nu leh pa chan changa min hnuk
khawmtu kan mamawh.
9. Mahni chauha khawsa thei kan ni
lova, Mizo/Zomi hnam chhungkawpui nei kan ni. Chhungkawpui keh
chhiat theihna laka ven hi kan mawhphurhna a ni. Impumkhatna
tiderthawng thei thil reng reng chu mimal hamthatna tur pawh ni se,
engmah kan sawi loh leh kan tih loh tawp tur a ni.Mahni ngaihdan kal
tlangpui mai lova, Inpui rilru leh ngaihdan lak leh zawm thiam a
pawimawh em em a ni.
10. Insawichhiat chiam chiam te, mi
dang engmaha ngaih lohna te hian rah tha a chhuah ngai lova.
Inngaihdam, indawh tawn thiam leh inchawimawi thiam hi hnam hmel
timawitu a ni.
|
| ..... |
|
|
|
RAM RORELNA:
Sawi tawh angin lehkha thiam leh
sorkar hna lian thawk kan mi hlui zingah an awm mang lo. Tunah chuan
Graduate pawh tih tham tak an awm ve ta a, Sorkar hna sang deuh
Officer kai chin pawh an awm ta viau mai. Lehkha lamah pawh ‘Doctor’
tih tling phak panga aia tlem lo an awm tawh awm e.
Ram hruaina lam bik lo chhui leh ta
ila. Politics atang lo chuan ram leh hnam hruaitu dinhmun pawimawh
chan phak a ni lova. Mizoramin politics kan buaipui tan laite chuan
Paite mi han lang pha an awm lo ti ila kan sawi sual ovang chu.
District Council term hnuhnung ber,
1970-a inthlanah Pu Zalawma leh Pu Vanlalhruaia te MDC-a thlan an ni
a, a hmasa an ni mai. Pu Zalawma phei chu a tirah Chief Executive
Member (CEM) a ni nghe nghe. Kum 1972-ah District Council tih bo a
ni a, Union Territory, Legislative Assembly nei kan hmu ta a,
General Election hmasa ber a awm nghal.
U.T Assembly Election hmasa berah
khan Pu Zalawma leh Pu Vanlalhruaia pawh MLA-a thlan tlin an ni leh
a. Pu H.Thansanga pawh sorkar hna thawh lai kalsanin election ah a
tel a, thlan tlin a ni. Legislative Assembly hmasa ber ‘Speaker’ –ah
thlan a ni nghe nghe.
Kum 1975-ah, Pu H.Thansanga chu
Minister ah ruat a ni a, Pu Zalawma pawh Deputy Minister a ni bawk.
Pu Vanlalhruaia pawh Chief Whip ah ruat a ni. Mizoram leh Mizo mipui
rawngbawl tura inpe an ni a, Paite hnam ngaihsak bik tur an ni lo.
Chutiang chuan ram rorelna sanga dinhmun pawimawh taka an din tak
avangin an chipuite chuan nuam an tiin an tlangnel phah ta viau a,
an thiamawm khawp mai. Khawvel boruak insiksawi leh thil kalhmang
pawh kan hriat phah nasa reng a ni. Tun hmaa in thlahrung leh mi
kara khawsa ve mai mai, thil tha leh ropui beisei phak lova lo awm
thin te pawh an lo ngampa ve a, neitu rilru an pu pha ve ta. Chu
chuan tuna kan dinhmun mek atan pawh kawng a lo sial ta reng a ni.
General Election a awm zeuh zeuh zel
a, Pu Zalawma leh Pu H.Thansanga pawh Minister an la ni zel a. Kum
1993 Election-ah Pu H.Zathuama, PNC Candidate niin MLA-a thlan tlin
a ni leh a. Kum 2003 Election-ah Pu H.Rohluna thlan tlin a ni ve leh
ta a, tunah term a hmang mek a ni. Kum 1991 Lok Sabha inthlan khan
PNC candidate-in Pu Paul T.K.Dong a ding a, vote a hmu ve teuh mai.
ZOHNAHTHLAK INPUMKHATNA:
Zohnahthlak chi peng hrang hrang te
hian mahni chi bing tan chauha kan beih-a din chhuah kan tum chuan
khawvel hriat thamin kan awm ngai lovang. Kan inzawmkhawm dan tur
pawh Mizoram chhung chauha kan mit a fuk chuan a tawk bawk hek lo.
Hnam tin hriat tham ni tur chuan kan men zau a ngai. Ngaihtuahna zau
hek hawk nei chunga min kardantu neuh neuh te hi fimkhur tak leh
hmanhmawh rum rum lova kan thiat chhoh zel a ngai. Hemi thua
hriattur pawimawh tlem ziak tel a tha awm e:
| ..... |
..... |
|
|
|
TAWNG:
Tawng hi thil nung ang a ni a, a thang chho zel a. English tawng
hi a thang nasa hle a, a la thang mek zel bawk. Dictionary han
en ila, hnam dang tawng atanga an lak a tam em em a, a lo
chhuahna bul chu French, Latin etc..tiin an tilang zel a nih hi.
Hnam dang tawng kan tawng hman remchang chu hnualsuat lo ila,
kan tawng kan tihausa a ni mai. Zohnahthlak peng te tawng hrang
hrangah hian tuna kan hman tawng tuallenga sawina remchang awm
lo thu mal hman nghal mai theih a awm hlawm a. Chungte chu Mizo
tawng a ni lo ti mai lovin seng lut ila, Mizo hnam peng tawng a
ni tho si. Entir nan:
|
|
|
Chairman |
Inkhawm hruaitu (Mizo) |
Hunuk/Hunukpa (Paite) |
|
|
Chief Guest |
Khuallian (Mizo) |
Tulpi (Paite) |
|
|
House Owner/Host |
In neitu/In neitupa (Mizo) |
Intek/Intekpa (Paite) |
|
|
|
. |
|
|
Tawng un tha, thu mal
tawi fel taka hming phuah theih a tam. Pawi leh Hmar tawngah
pawh hman remchang tak, thu khata sawi theih dan a awm hlawm ang.
Mizo tawng chauh hman tur tia a pengte tawng tihbo tum ngawt
chuan min pawt hnai mai lovang. Literature lamah tan an lo la
nasa ve hlawm si a, Mizo tawng tih hausak nan seng lut hreh lo
ila kan inpawh hnai telh telh dawn a ni. Chi peng tina mi
literature ngaihtuah mite Joint Meeting neiin kawng dap ta sela
tih dan remchang tak an hmu chhuak mai ang. |
|
|
|
. |
|
|
LAM (CULTURAL DANCE):
Zohnahthlak lam leh hl ate hi la
khawmin Art & Culture Department Fine Arts programme-ah te telhin
zirtir ni se. Eng lam pawh thiam turin inzirtir tlang ila min hnuk
hnaitu tha tak a ni ngei ang. A buin siam ni sela, naupangte pawhin
an hre vek tawh mai dawn a ni.
|
|
|
|
. |
|
Heng hnam ‘Culture’ vawn him leh
tihhmasawn kawngah hian rilru in hawng zau deuhin, Lusei tih dan,
Pawi tih dan, Mara tih dan, Paite tih dan, Hmar tih dan, Ralte tih
dan, heng zingah hian chawivawn bik neia a dangte hmusit rilrua
hnawl ngawt lovin intluk leh pawimawh veka ngaiin pawm ila, zir
thiam bawk ila inpumkhatna tha zawk a awm thei ang. A pumpuia a lan
chhuah dan tur chu Mizo/Zomi lam tih a ni tho tho dawn si a. Rilru
lama tel ve lo emaw, leng ve lo emaw intihna tak hi tihkian a tul a
ni ber mai.
Engpawh ni se, kan thlen chin atang khan hma i
sawn zel ang u.
- Filipi 3:16
|
. |
|
.. |
|
.. |
|
|
|
|
|
| |
|
|
|