..

Hnam dangte cheksawlh leh kut thlawn tuara Zo hnahthlakten harsatna kan tawh apiangin Zofate inpumkhatna chungchang hian sawi a hlawh thar leh thin a. Zo hnahthlakte inpumkhatna tur chanchinbu lama thuziak kan hmuh dan tlangpuiahte chuan, Mizo tawng kan hman tlan theih loh vanga inpumkhat lo anga ziakte an ni hlawm a. Chhinga Venga khawsa Lalthanga pawhin tunhnai January 28, 2006 khan Vanglaini 'Chhiartute Thukhawchang'-ah khan: "Mizo tawng hi mahni pianpui tawngah in hman loh a, in chibing tawng in hman tal chuan in bula miten an enhrang zel ang che u," tiin a ziak a. Khawi hmuna awm pawh ni ila, Zo hnahthlakte hi kan inpumkhat tha hle niin ka lo ngai thin a. Tunah erawh chuan, "Kan lo la inpumkhat na nge?" tiin ka inzawt buai ta hle mai.

Zofate inpumkhatna atana a lungphum pawimawh ber ni awma chanchinbu lama thuziaktute ngaihdan kan hmuh fo thin chu 'Mizo'-a lungrual tlan a ni a. Tin, 'Mizo' tih thumalin a ken tel tlat chu 'Mizo Tawng' kan tih mai Duhlian Lushei tawng hman chungchang hi a ni leh bawk a. Duhlian Lushei tawng hi Zo hnahthlakte chenna hmun hrang hranga tawng hman lar ber a ni a. Chuvang chuan 'Mizo Tawng' tia hriat lar a ni chhawm ta nghal mai reng a. He kan 'Mizo Tawng' thar lo piang hian Zo hnahthlak tam takte tawng hman lai chu thlakin an tawng lo neih sate chu a tizuih ral a. Ralte tawng pawhin hriat a hlawh ta lo hlen a, thiam a lawi pawh an awm ta lo hial a ni. Chu chuan thikna rilru min tuh sak hlawm emaw tih mai turin "Eng a?" tih deuh ha ha thei lote chu "Mizo tawng i thiam nange?" kan ti ta fo mai a. Kan hriat tlan theih tur tawng hmang thei lote hnena zawhna atan chuan a tha viau mai thei. Mahse, Zo hnahthlak hnam .hrang hrangte hi 'Mizo' an ni tih kan pawm theih chuan, engahnge an tawngte pawh chu 'Mizo Tawng'-a kan pawmsak theih loh ang?

Tawng tualleng leh hman tlanglawn chu a awm thei nameuh mai. Mahse, chutiang tawng tuallengte avang chuan kan chibing tawng hi kan zuihraltir zel mai tur em ni ang? Kan chibing tawngte hi kan hnam ze dangte ang bawka 'hnam' hran kan ni tih lantirtu pawimawh berte zinga mi a ni a. Tawng hrang nei lo chu hnam hrang anga ngaih hleih theih an ni ngai lova. An hnam pawh a zuihral thuai mai thin. Mi fing leh ram changkang zawkte chuan mahni hnam tawng tawng humhalh tumin theihtawp an chhuah a. Zirlaibu leh chanchinbu te, thil dang dangah pawh hman uar sauh sauh an tum a. Chumi avang chuan an hnam chipui dangte nen an inenhran phah ngai chuang lo. Keini erawh chuan, "Mizo i ni lo em ni? Engahnge Mizo tawng i thiam loh?" kan inti bawl bawl mai thin a. 'Mizo' tih hi Zo hnahthlakte inpumkhatna tur hming (nomenclature) ni lovin Pawih, Hmar, Lushei tih ang deuhva 'Mizo Hnam’ hranpa liau liau angah kan ngai niin a lang a. Chuvang chuan, Mizo Hnam hi a lo awm reng em? Mizo Hnam kan awm reng em? Tihte hi kan chhan a ngai leh ta a ni.

Mizo hi Hnam angah kan ngai a, kan inti Mizo a, Mizo tawng kan hmang deuh kher thin bawk. 'Mizo' hi 'hnam' anga kan ngai a nih chuan engati nge Daduhi hian a hmingah Lalrindiki Khiangte ti lova Lalrindiki Mizo atih mai loh? Zira Hnamte khan engah nge Zira Mizo a intih miah loh le? Hei hian'Mizo' kan tih hi 'hnam' ni lovin Zo hnahthlak hnam hrang hrangte intelkhawmna hming 'nomenclature' a ni tih a lantir chiang hlein ka hria. Chuvang chuan "Mizo i ni na nge?" intih khui khui thinte hi kan bansan ngei ngei tur chi zawhna dik to tak a ni a. 'Mizo Hnam' anga inngaih tlat reng pawh hi a hnufual zia hle. Mahse....

'Mahse...' a awm hi chuan a la buarchuar hle tihna a ni a. Mizo theuh zingah hian 'Mizo Tawng' hmang thei tote chu kan enhrang nghal zel mai a. Anni pawh an inlahrang deuh zel tih hi tu phat rual a ni lovang. Hei hi engnge a chhan ni ang? "Mizo an nih chuan Mizo Tawng an thiam tur a ni a. Mizo Tawng an thiam loh chuan Mizo an ni to tihna a ni mai," tih ngaihdan kan neih vang a ni. Entirna hmangin han sawifiah dawn ila: Mizo tlangval pakhat hi New Yorkah a zu zin a. Literature lamah pawh doctorate degree nei pha ngat khawpa 'sap' tawng thiam a ni a. Sap tawng nal taka a zu hman zet zet theih avang ngawtin sap ho chuan 'Smith' emaw sapho zinga eng hnam ber emaw tiin an to ngai ngawt to. A tawng thiam avang khan sap a nih phah lova, sap nun in a nuntir thei hek to. Sap ho zinga chen leh khawsak chauh erawh a tihnawm phah ang chu. Chutiang bawk chuan tuna kan 'Mizo Tawng' hi vai mistiri-in a thiam em avang ngawtin 'Mizo' a nih phah lova, Mizo Hnam angah kan ngaih theih phah hek lova, Mizo hnam peng pakhatte zinga mi angah kan pawm thei bawk hek lo.

Chuvang chuan Mizo Tawng thiam leh thiam lohvah Mizo nihna hi a innghat lova. Chutiang bawk chuan mi in Mizo tawng a thiam loh avang ngawtin a Mizo nihna kha a hloh nghal vek hek to. Mahse, tawng tualleng ber a hman theih loh tlat chuan inngaih mikhual tlatna te, inthlahrunna leh tlangnel lohna rilru te chu a nei ngei ang. Chutiang avanga inlak hran duh hial khawpa a tawng thiam lohnate chu remchangah hmangin kan hmu Mizo lo lehzel a nih chuan, hnam a zawnga hnam sual ber kan ni mawlh ang.

Tin, HSA emaw HYA emaw inti lova kan vaia YMA leh MZP kan nih vang ngawtin automatic-in Mizo kan ni nghal vek tihna a ni lo. HSA leh HYA ni miah lo Tuikuk ho khu YMA leh MZP member rawn ni ringawt mah se, kan hmu Mizo thei ngai chuang lovang. Chutiang bawkin Gangte hnam kha Mizo hnamah rawn inpe kher to mah sela, Mizo hnahthlak hnam chi khat angin kan pawm tho tho ang. Gangte tihdan ang diak diaka Hmar, Paite leh Zo hnahthlak hnam kaupeng dangte pawh inpektir zel kan phut ru tlat a nih chuan, Mizo awmzia leh a nihphungah hian kan la chiang tawk to hle tihna a ni ang.

Parbung leh Lungthulien khuaa chengte tan khian Duhlian Lushei tawng aiin Hmar tawng a pawimawh zawk a. Chutiang bawkin Sap rama zu cheng Zo hnahthlakte tan khuan Lushei tawng leh Hmar tawngte aiin Sap tawng a pawimawh zawk a. American English aiin British English chu Britain rama chengte tan a pawimawh zawk bawk. Hei hian tawng hi kan chenna hmun leh kan chenpui mihringte tawng tualleng hman a zirin a inpawihmawh hleih zeng zung thei thin tih min zirtir a. Aizawlah emaw Mizoram khawi lai laiah emaw chuan 'Eng a?' ti deuh ha ha thei lote chuan harsatna neuh neuh an tawk a ni thei e. Mahse, 'Eng a?' tih tawngkam an thiam loh avang ngawtin kan hmu pelhe thiang love. An lo inla hrang deuhva, an inkiltawih deuh a nih pawhin Mizo an nih tho ziate, kan inbiak tlan theihna tawng tualleng tal chu thiam ve tum tura zirtirna leh fuihnate nena kan tihhmasawn an ngai a ni mai. Inla hrang apiang kan enhran zel chuan, Mizo nih hi a la nuam lo thuai mai ang.

Mizo tawng theuh theuh pawh hi a inang lo zul thei a. Entirnan, khaw chhak lam Myanmar rama cheng kan 'Eng a?' tawng hmanpuite Mizo tawng khi Aizawla chengte chuan ka hre hrang em em mai a. 'Tiau ral lama cheng' an ni tih sawi kher lo pawhin kan hre nalh nalh thei. Chutiang bawkin Manipur lama Zo hnahthlakte "Eng a?' tawng pawh khi keini tan chuan a dazat hle niin a ngaih theih a. Dumka leh Bagha vai (Bangladeshi) ho tawng la hre ve ngai lote tan chuan Thangkura fiamthu "I ta kawi se, ka ta kawi se" ti lam awnin vai tawng a awm tih pawh a lo hriat loh theih hle ve bawk asin. Sipai vai tawng a danglam a, Delhi leh Mumbai vai tawng hre thang lote tan chuan Bagha vai tawng - Bangla tawng awn dah mai khu hriat a awlsam zawk daih. Chumi avang ngawt chuan Mumbai vai tawng rawn hmang thin ho hi kan lo hmu vai lo ngawt mai pek ang e. Anni pawhin, "Bagha vai tawngte chu a awn dah mai a, an vai tawng a pai," an ti ve tho asin.

Manipur-a cheng Zo hnahthlakte zinga tam ber Kuki (Thadou), Paite, Hmar te khian an chenna ram Manipur sawrkar lakah ngiat neiin an hnam chipuite tamna bial humhalh hna an thawh mai avangin an Mizo loh phah lova. Chutiang bawkin Tahan leh Upper Chindwin-a cheng Zo hnahthlakte khian Rihlipui Dil thleng huama Zofate himna tur lam ngaihven hle mah se, an Mizo loh phah tur a ni hek lo.

Hnam leh chi lam a ni lova, Mizo chu Mizo a ni mai. Khawi hmunah pawh awm se, Zo hnahthlakten an tuar a nih phawt chuan Manipur, Myanmar, Tripura leh Cachar ram tiin kan inmi-hrang-en tur a ni lovang. Zo hnahthlak hnam tute pawhin tuar se, Mizo tawrhna a ni hrim hrim. Chhan theih dan a awm chuan kan inchhan nghal mai tur a ni a. Mizo tawng an thiam leh thiam lohte, YMA leh MZP an nih leh nih lohte chu nakin hnu lama la ngaihven zawk tur a ni. Kan thisen zawmpui Zo hnahthlakten an tuar a nih chuan, "Eng a? tawng a hmang em? YMA member a ni em? HSA nge a nih MZP?" tihte inzawt buai hmasa lovin Samari mi tha ang.khan tanpui ngaite tanpui nghal mai hi Mizo mize dik tak zawk a ni e.

.

..

..