Mizorama Paite nam ten, Indian
Constitution-a Schedule Tribe Recognition i nget, ngah in, a aihna
neih nadingin Celebration Committee phut in, Aizawla i mi i sa teng
kiangah sum donna laite i hawm hi.
Nikhat pen, inn khata ka luhna ah a tanu
uh na om in, hong lut un, banga na deih uh a cih zawh phet in, ka
hawhna hang uh ka hilh pah hi. Ama’n Pune-ah M.A kah a hih thu
leh a pa’ nam vei dante hong hilh a, ken zong ka pa bangin nam veiin
ka it mahmah a, ka omna mun peuhah ka cipih zonkhiat ka sawm
tawngtung hi. Pune ah zong ka om zawh a sawt loin ka kan leh,
Manipur pana hong pai, a min leh a pau uh panin thei milmial in,
zaktapi mahin Paite na hi uh hiam? He, hih mah ung, ka lungdam lua
in, kei zong Paite hi kai ve, ka cih kik leh pau na thei hiam, siam
lo, Aizawl pana khangkhia leh Paite pau zak ding omlo ahih manin ka
thei kei hi, ciin ka dawng hi. Amau, pau zong thei lo, Paite hi kei
ni teh, hong ci se uh hi. Paite ciik mahmah Kullai beh hi ing, ka
cih hangin hong muang thei tuan lo uh ahih manin, lungsim napi in ka
pa ka phone hi. Ka pa’n cih nading thei tuan loin hong nuihsan in,
a hai man uh hi, hong ci hi. Amau lakah ka kitang hel suak zel a, a
sawtsawt ciangin kikholh nuam ka kisa vanglak uh hi, cih thute hong
hilh hi.
Ka gennop ngei loh ka genkhia kha ta hi.
Sanggam aw, hi hong sa lua ing, ka lungdam lua hi, kei zong nang
tuah bang tuak kha zel kai ve, cih kawmin ka tuah khak thute ka
genkhia hi.
Shillong, Paite pau kizatna ah om ngei lo
ka hih manin, ka naupan laia ka pan in tangthu dana a gen ka ciapteh
teng sim loh adang theih ka nei kei hi. I minampihte muh leh theih
a, a lakah kihel ding ka lunggulh mahmah den hi. Shillong ah ahih
leh, Mizo Students Union(MSU), Mara Students Organisation(MSO), Lai
Students Association (LSA), Hmar Students Association (HSA) etc.
Hih siamsin kipawlna teng om in, ko pen Lai, Mara, Hmar ka hih loh
uh manin Lusei, Mizo pau zang ka hih manin MSU ah ka kihel lel hi.
Mizoram pana kipan, Mizo kici buang, hih
nam tuamtuamte in amau aituam nam ciat tawisang nuamin ma lim lak
mahmah uh a, MSU bang in awi het loin, cih nading thei tuan sam lo
hi. Namdangte muha Mizo hi khin napi in, Mizoram pua tun tak cianga
Mizo hihna suahkhia in, ki-mizo-sak nuam vet lo uh hi. Ei i hih leh,
gamdang, namdang lakah i nam kizumpih hi mai lo hiam? Gamdang pana
hong pai, i mi leh i sa – Paite kici ngam lo leh, pau takpi zang
ngam lo, minam zumpih Aizawl zongah gen ding tawmsan lo ding hi.
Hih thute hangin i minam leh i pau mang hiaihiai in, pau thei lote
ading kisin nading om hiau loin, tua kawmkalah pau thei lote pen
Paite in kisim nuamlo zawlai hi.
Gam tuamtuamah nasem, sumbawl, siamsin
khawngin ki-om kawikawi a, kitheih leh kikankhiat ding baih lo hi.
Namdangte pen koi mun peuhah a om uh zongin students level in hiam,
welfare society in hiam in kihuaikhawm tangtang uh in, nopna dahna
vaite-ah baih takin kivaan zel uh hi. Namdangte hih bang danin
tamin tawm mah ta leng, welfare society phuh pen koi mun koi sanah a
hamtanga ngaihsut ding kisam ka sa hi.
A masa lama i gen, Mizo hiang nam tuamtuam
ten a nambil tek uh tawisan sawmin mala teitei uh manin, ei, Paite
pau thei lo, minam lungtang khauh vevete lungsim na nuam mahmah hi.
MSU khawngah i kihel hangin, nuam kisa thei het lo hi. (MSU leh MZP
cih pen a kibang hi in, Mizo kici ciang teng huap khin zo dinga
ngaihsut hi.) Ka lawmte kiangah, Paite students union hiam, welfare
society hiam cih dan kipawlna a om hiam ciin ka dong thei zel hi.
Nak theih loh lua uh hi. Ka kankan tak ciangin, ka lawm pawlkhat in
Paite students union bel om mah veh aw, cih thu hong hong hilh in,
tua pen SIAMSIN PAWLPI na hi gige hi. Kankhiat a, a malak dan
khawng ka thei nuam hi. Ai’zong a min naleng ka lo thei kei hi.
Paite a hih taktak ding uh ka um thei kei hi. ‘Bang e’ cih natawm
theilo ta dingin SSPP cih khiatna pen theih haksapi khat ahi hi.
Tu cianga ka ngaihsutsut ciangin, Paite
students union cih hiam khat na hi zaw leh, pau a kithei kei zongin
‘ka cipihte’ ciin lungmuang taka kihel suk theih ziau ding hi a, a
dik takin namdangte in zong tel thei lo uh hi. Paite minam pen thei
uh, SSPP cih khiatna a hih leh pau thei lo ten thei lo uh hi.
Namdangte a minam min uh suangin students union phut ciat uh a, pau
a theih loh uh hangin, amau leh namdangte mahmah in zong thei thei
ziau uh hi. SSPP Aizawl Branch-ah ka kihel khit ciang zong, ka
lawmte leh kumpi official-te, namdang leh eimau sunga pau theilote
tung pan dotna kituak mun mahmah hi. SSPP pen bang cihna, banga a
deihna, ciin dotna ka tuak zel hi. Hilhcian kul thithe hi.
Keimah banga buailawh mi bangzah tak i om
tam maw, namdangte kawmkalah thanempi in a kihel zel ka hi a, Paite
a hih lam uh ka phawkkhiat khit ciangin a kipawlna sungah lut nuamin
ka omna mun peuhah ka kankhia zel hi. Hong dot masak den uh pen,
pau na thei hia, thei lo, Paite ka hih ding um thei lo uh hi. Pau
thei lo ka lawmte pen lungkia in, hong kihepsan mengmeng uh hi. Kei
pen lungkia nuam loin ka cipihte lakah kihel ka ut tentan hi. Ahi
zongin pau ka theih loh manin leh haksatna bangzah hiam khat ka tuah
ngei manin lungsim napi-in, kei zong Paite kai ve, ci kawmin ka
kihep san hi. I minam identity sunga lut ka sawm masakna pen a
lawhsam tadih phot ka hi hi.
Delhi ah, Jawahar Lal Nehru University (JNU),
Godavari hostel ah ka om hi. Mizoram pana a pai, officer leh
students hon khat om hi. Cooperation hoih tak nei thei uh hi.
Welfare society khawng bulhin nopna dahna vaite-ah lim takin kihuai
uh hi. Aizawla khangkhia ka hih manin Mizo Society ah pen ka kita
mahmah hi. Tua kawmin ka cipihte, muh leh theih ut kinken zel in,
namdangte zong dong in, ka nak zon mahmah thei hi. Mizote danin
welfare society khawng phut lo uh aitam aw, ka cici hi. Keima kizen
loh man hiam, a kalsuanzia uh dik zolo hiam, kankhiat haksa thei
mahmah hi. Hih hun lai takin zong SSPP om khin zo hih tuak hi.
Namdang ten thei kha lo uh hi. Namdang pau, ka theih ngei loh a
zang a om ciangin Paite hi dingin tuat in, ka dong pahpah zel hi.
Hong dawn dan uh pan nuihzathuai tam thei mahmah in, ka mai hong
zumsak zel hi. Ka lawm ten lamdang hong sa in, pawlkhat in hong tai
in, pawlkhat in hong kinpih veve sam uh hi. Paite na cihcih, ko
tawh kithuah nuamsa lo na hiam, hong ci zel uh hi.
Ka omna Hostel ngei-ah exercise lain
tangval li zingsang simin hong tai zel uh a, a pau uh tuam pian ahih
manin nimbu tui dawn kawmin paang in, hong hopih paksai nuam ing,
Paite na hi uh hiam, ciin ka dong hi. Hi lo, Paite cih thei ngei
kei ung, ko bel Zomi hi ung, ciin hong dawng hi. Nang kua-a na hih,
Paite, Zomi za ngei keng, ciin ken zong ka dawng hi.
Zomi leh Paite cih natawmah kibuai, thei
dinga i koihte in zong thei lo, Paite sang thei, Zomi sang thei lo
cih bangin ki-om bialbual hi. Hih pen minam vaia ma i lakna-ah a
nawngkaipi khat hi mawk hi. Keimah mahin zong ka buailawh thei zel
hi. Mizoram kumpi in foreigner a nawhkhiat laiin, sanggamte don
nuam in, Jail khawngah ka pai hi. Thongkia tam mahmah hi. Paite na
hi hiam ciin a ban a banin dongin, Burmese, Lai, Halkha, Zomi, Paite
ciin hong dawng ciat uh hi. Paite kici ciang teng Jail pan ka
pikhia hi.
Numeite dinmun, ei minam sungah niam diak
cih ka phawk gige a, kipawlna khat peuhpeuh ah makai hihna tang kha
ngei lo phial uh hi. Lai siam tawm mahmah in, a diakin suahlam
sanggamte lakah suuk kaan hi. Hih pen i khantoh theih lohna khat
hi. Muslim khauhpai pawlte dana numeite i koih niam sung teng
kikhangto ngei lo ding hi. Pasal phak zawh loh ding numei tampi tak
a om lam i theih phamawh hi. USA hatna leh vangliatnate numei vang
hi cih i theih kisam hi. Numei leh pasal liangko kikimna gam hi in,
tu ciangin gam tuamtuam in phawk ta uh ahih manin ki-etteh ciat ta
hi. India kumpi nalengin numeite dinmun tawisan sawmin nakpi takin
mala a, i theih ciat ding hi.
Aizawlah ZBC, EBC, AG-te hong kiphut in,
Paite a hih uh thei in, ka kikhawm zel hi. Paite paua Pasian biakna
muna kikhop pen a dan hong tuam diak a, gelh leh gen khit zawh ding
hilo hi. Khristian biakna sungah namcin, cicin, paucin kita in, kei
kua cih hong kitheih loh hangin, tuate in hong buaisak dek lo hi.
La sakkhopte, Lai Siangtho sim cihte pen a bu-in et ding om in,
thungetna hong kipat tak ciang bel, Amen hun, a tawp nading cihte
thei thei loin, bangzah vei hiam khat Amen ma in hak sim zel in,
khatvei leh ka kianga tu ten hong hilh in, zumhuai sim tham hi.
Bible lei ding zong in, Lai Siangtho ka nei ta hi. Lai Siangtho
panin pau sin in, tawmtawm ka thei ta hi. Tu’n pen Amen hunin zong
ka buai nawn sam kei hi.
Sialkal mualdung, Paite gam cia ka zak
ngei zel, ka muhnop mahmah, Pasian vang tawh pai thei in, kumpi
nasep kawma minam politics gen, bang hih theih nei na hiam, ka
malakna uh siasak dinga kumpi zat CID na hi hiam cih khawngin hong
kidong in, ken pen kumpi nasep kawmin minam politics sai lau kei ing,
nam adingin seem thei ing, danin a phal kei cih ka haih kei hi.
Security muna duty, law & order a vaisaite hi ing. Dotna hong
bawlma in, ka thuak ding bang thuak ngei khin zoin, ka omna mun leh
ka nasepna mun peuhah minam ading seem thei ka hih lam ka thei hi.
Minam it i hih leh bangmah in hong dal thei lo a, ei pen kumpi
naseem hi in, sumbawl hi in, ka innkuan uh genthei hi cih bang
paulam khawng bawl thithe pen minam it khatin ka sang thei kei hi.
I neekzonnate, innkuan sung haksatnate in minam nasep nading hong
dal khin mawk leh kua in seem tuan ding a hiam? Paulam ding neilo
kua om ding a hiam. Kawlbem PNC khoppi pan ahi zongin, Mimbunga ka
thugennate pan ahi zongin mi’n hong thei pianpian ta in, Sialkal
mualdung ka nutsiat ding tak ciangin bel mittui tawh hong kikha ta
sam hi.
Siamsin kipawlna, mimal, saptuam, kipawlna
tuamtuam ah, i minam identity sin leh kan ka sawmna-ah dotna
lamdangpipi ka tuak mun mahmah a, gen zawh pak ding hilo hi.
Zumhuai ka sa a, ka lungtang na thei mahmah hi ven. Paite gam, pau
kizatna ah ka om ngei loh manin theihnop, sinnop, sepnop, muhnop
tampi tak ka neihlam thei lo uh hi. Malak dan ka siam theihna ahih
ding lamen in, tawm kong lakkhia ahi hi.
Israelte in a mangthang a cipihte uh
zongin, leitung mun tuamtuam pha uh hi. Mizoram zongah hong pai zel
uh in, a va zonkhiat uh ten Israel ka hi ciin, Leitung mun tuamtuam
panin Israel gamah pem khangkhang den zen uh hi. En bel a lal lamin
minam kizong in, muh hak deuh mawk hi.
Namdangte tawh kipumkhat dinga mala a, i
vekin Mizo/Zomi hi hang cihcih sangin, eimau sung kipumkhatna dingin
malak dan siam zaw leng, namdangte tawh kipumkhat nadinga malak
hatsak zaw thei ding hi. Namdang kawma khangkhia, Paite pau zak
ding om lohna, mun tuamtuamah ka om uh hi. Gam nei lo, pau a bei
ciang ngeina guipi khat kikhahsuah suak ahih manin, minam vaia
khanglo kisa, a ngei leh a ngei teng sepkhop sangin, i cihpih
manthan a kipan leh a mangthang khinsate zongkhia in, a zat siam
leng, mai kinawt nawh zaw ding hi. Paite identity ka theih khit
cianga ka veipi pen i minam manthan a kipan leh a mang khinsate
hotkhiat leh kipumkhatna hoih neih ding ahi hi. Mimala sep theih
tawm mahmah in, sepkhopna hoih i neih kisam pha mahmah hi.
Pu Dawnga Hauzel s/o PH. Rothuam malakna
vang tawh i cihpih Mizoram pana Delhi-a siamsin, Paite pau thei lote
zong SSPP ah kizangsak uh cih ka zak ciangin ka lungdam mahmah hi.
Malak dan i siam poimawh mahmah in, i vekpi’ mawhpuak ahi hi.
Minam hanga haksatna ka tuahte ka sut kik
ciangin, ka lungkia thei zel hi. Seppih ding mihoih, minam it, mi
diktat leh muanhuai muh ding haksa ka sa hi. Ahi zongin, kei sanga
seem leh thuakna nasia zaw om cih ka theih ciangin ka lung muang in,
tha hong pia mahmah hi. I theihsa tek ahih hangin tawm ka gen nuam
lai hi.
Pu Thangzamuan Hauzel, Apex Bank, Managing
Director in Aizawl ah hong om in, i mi leh sate ahih theih zahin
panpih a, a mel ka muhma in a min ka za hi. Mizoram vaihawmna sang
pen Assembly House session-ah opposition MLA in dotna bawlin, Apex
Bank ah, nambil kideihsakna a om hiam ciin question pia giap hi.
Aizawlah sawt lo a om sungin i mi leh sate in hamphatpih mahmah hi.
Pu Clement Lalrem, Engineer, PHE Deptt.-a
a sep sung khempeuhin i mi i sate lim huh mahmah hi. PHE Deptt. pen
Paite Deptt. ciin kithangsak liang hi. Mizorama Paite ten minam a
dinga ma i lakna-ah bang hun bang hunin sum leh pai, a pilna leh
siamnate siit loin hong kipia zo den hi. Mizoram bek hi lo,
gamdanga i unaute zong mimal leh kipawlna hi ta leh huh a kisam peuh
a panpih ngiatngiat-pa ahi hi. Kumpi mit khamsak mun mahmah ahih
manin a suksiat dan ding bekbek hanciam in, Chief Engineer ahih
laiin negu-a kigawhin Assembly House Session-ah automatic-a suspend
ahi hi. Tun dong ciangin a nekguk, peek khat zong kimukhia buang lo
hi.
Pu Dr H. Thansanga, Education Minister a
let laiin, HSLC question leakout vai-ah siamsin khempeuhin lamzuiin
Dr H. Thansanga, Education Minister, Paite leltak tawp ta hen, ciin
kikokhawm damdam zen uh hi. Peon khat’ kizen lohna hangin mindai
lawh mahmah hi. Paite hi lo hi leh… hih sanga scandal lian zaw tawm
het lo mah hi ven. Tuni-a Tribe Recognition i lawhcinna pen a ma
hang hi a, a bul pana a tawp dong malapa ahi hi.
Pu N. Chingouthang, UBI Manager, Manipur
Paite leh Kuki kinat laia i cipih tampi takin inn le lo leh nuntakna
taan uh a, minam a it mana a service leh nuntakna in a thuak theih
lam thei gigepi-a sih huama ama tha leh sum baanah a neih khempeuh
khaama minam adinga kipia, ama hanga sihna tawh kipelh i sanggam
bangzah tak a om tam maw.
Leitungah Paite/Zomi minam a om sung teng,
i minam adinga a seem, nuntaakna a pia, i minam hanga mindai ngam,
muanhuai tak leh citak taka a seem teng pen, Paite minamte in i thei
a, i mangngilh ngei kei ding hi. Pahtawina paakkhi leh zahtaakna
cibai lungsim takpi tawh ka suan hi.
Ka hih theih a tawm hangin, ka omna mun
leh ka nasepna mun peuah…. KEI ZONG PAITE HI KAI VE vom gige kawmin
i minam ading ka nungta den ding hi.
Paite nam dam tawntung ta hen. Ka lungdam.