- Muana Hangshing
Khawvelah hian mi chi hrang hrang, hlawm
hrana thliar theihin kan awm thliah a, historically a thalhtu
thuhmun, hnamzia leh nunphung inangte chu hnamkhat a inchhalin, kan
hnamzia leh nihphung vawnhimna atan Sorkar hran leh inrelbawlna hran
nena khawsak kan duh a, Chutiang dinhmun a dintir theitu chu
politics tiin ram leh hnam hmangaihtu inti ten politics kan buaipui
thin.
Keini Zohnahthlak intite pawh kan chhuahna
Chhinlung a ngaiin, India hmarchhak ram a chengte, Myanmar tlangram
a chengte, Bangladesh ram hmun thenkhat a chengte chu unau leh
chhulkhat kual angin kan inchhal thin. Heng Chhinlung chhuak intite
pawh hian mahni nihna nia kan inhriat leh miin kan nihna nia min
vuahsak hming hran hran kan pu hlawm a, India Independence dawn 1947
khan Zohnahthlakte pawhin inrelbawlna mumal deuh neih theih
inbeiseiin tanho dantur kan ngaihtuah a, Chumi atan chuan April 22,
1947 khan Aizawl atanga hnaite Muallungthu khuaah Zohnahthlak hnam
hrang hrang 46 lai aiawh kalkhawmte chuan thawhhona tur hming pakhat
neih tha an ti tlang a, Chumi atan chuan a awmsa ring mai lova an
hnam nihna theuh len theihna leh hmantawm theih ngei tur hmingthar
sak an relthlu a; chu Hnam hming intawm (nomenclature) atan chuan
Mizo tih hi an lo thlang ta a ni.
Hengho zingah pawh kan chenna azirin kan
tawng kalhmang a inanglo nuala. athenin R kan hman tam laiin a
thenin G kan hmang tam deuh a; mi thenkhat chuan R group leh G group
tite pawhin an sawi bawk thin reng a, Heng G group kan tihho pawhin
an tawng kalhmang - Zozam(Zamzo), Lamdang (Danglam), Ngasa (Sangha)
etc. ang zulzuiin hnam thuikhawmtu hming atan Zomi (Mizo) hi an tana
hman nuamzawk leh rem zawkah an ngai a, Kan unau tamzawk Myanmar awp
ram a mite leh Manipur Sorkar hnuaia awmte phei chuan an hmang mah
mah zawk a; Abikin tuna Mizoram kan tih chhunga khawsa velo ten
anmahni hriatthiam zawnga an nihna an lo vawnhim ve chu kan
vanneihna a ni a, Mizo neitu leh Zomi neitu te hi thuhmun kan ni a,
thih leh ruam khatah, dam leh tlamng khatah tia tang tlang thin te
kan ni.
Kan ram politics inher zelah
Chhinlungchhuak unaute chu Sorkar hrang hrang awpna hnuaiah kan lo
inthendarh zui leh ta bawk a, Hetia ram hran a Sorkar hran theuhin
min awp chu tha ti lovin ramkhata mahni ro inrel theih dan tur
ngaihtuahin movement kan han siam ta a, Chu Mizo/Zomi movement in
Mizote/Zomite ram tura a hung bik theih chu tuna Mizoram kan tih hi
alo nita ani. Ram hran hran a awm leh Sorkar hrang theuh awpna
hnuaia awm kan nih ang ngeiin kan nunphung leh khawsakzia te pawh a
lo inanglo nual reng a, a bikin kan tawng phei chu dialect hrang
hrang a lo awm ta reng a ni. Chutih lai chuan kan tawng hman
tlanglawn ber leh kan inbiak pawh theihna ber Lusei tawng chu Mizo
tawng ang a ngaihna a lo awm chho ta a, aloh theihloh chin pawh a
awm reng a; Amaherawhchu, anihna tak ah chuan kan dialect hrang
theuh pawh hi Mizotawng a ni a, kan hnamzia leh nunphung te pawh hi
Mizo hnamzia a ni vek a ni.
Achhan chu heng Zo hnahthlak hnam hrang
hrang ten Mizo hi kan nomenclature atana kan siamchhuah anih avangin
a siamchhuak tute nihna theuh chu Mizo nihna a ni vek lo theilo a ni.
Kan sawitak angin kan awmna a zira kanzia a lo hran hret hret angin
literature lamah pawh min awptu leh min enkawltute nihna pawh kan
copy lo thei lova, kan letter ah pawh alphabet a "R" hmang tam deuh
leh "G" hmang tam deuh kan awm angin, kan ram pawh a thenin Zoram
kan ti a, a thenin Zogam kan ti a, thenkhatin Sazu, thenkhatin Zusa,
thenkhatin danglam, thenkhatin lamdang, chutiang zelin. Kan hnam hi
tu chhungkaw malin emaw kan nihna tur a tana a dinchhuahpui a ni
lova, Chhinlung chuak inti unauten ngaihtuahna hmang tlang a, mi min
vuah pawh nilo, keini ngeiin kan nihna atana kan pawm hnam hming
intawm chu a ni. Chuvangin Mizofa USA a mi tan pawh a ram a ni a,
Myanmar awpchin ram a chengte, Bangladesh awpchin ram a chengte leh
Indian Union chhung a State hran hran a awmte tan pawh Mizoram hi an
ram vek a ni.
Amarawhchu, a hmasawnnate venhimna leh
enkawlna kawngah chuan a chhung a chengte chuan mawh kan phur bik lo
theilo thung. Vawiin nia mi thenkhatin neitu bik riau nia an
inhriatna hian Mizoram State in a huamphak ve loh ram a chengte a ti
mikhual a, achhung a chengte ngei ngei pawh ze hrang hrang neite kan
nih ve tho na ah ngaihdan hrang a put tir a, kan common language
Lusei tawng(Mizotawng kan tih tak) bik chauh Mizo tawng a ngai leh
chumi hmanglo te chu Mizo nilo ang a ngaihna phei chuan kan unau
tamtak a hnawt tiau reng a ni. Mizo Hnam a dintu te hian Mizo I leh
Mizo II an siam lova, Mizo hi engti zawng mahin a grade in an thenlo
tih kan hriat a tha. Tuna Mizo tak tak nilo kan tihfo te hi anihna
takah chuan Lusei tawng hmanglo leh tawngpai anga kan ngaihho an ni
deuh tlangpui a, Hnam nihna hi tawngah ainnghat lova, thizen a
inzawmna hi a ni zawk. Foreign a awm pawh Mizo tawng thiam lo mahse
Mizo a ni thova, Mizoram a awm ngei ngei pawh Sap emaw Vai emaw
thlah an nih chuan Mizotawng thiam hle mahse Mizo anni chuanglo.
Mizo hmeichhia in Sap tlangval a neih chuan a fate chu Mizo tawngin
tawng mahse Sap anni tawh tho. Chutiang bawkin khawi lai a mi pawh
Mizotawng thiamlovin, kan hnamzia pawh hre tawhlo khawpin lo bo ta
pawh nise, a hnam nihna tak chu Mizo a ni tho. Vairama kan Mizo
chhungkaw awmte hian Mizotawng theihnghilh vek mahse an Mizo nihna
an paih thei chuanglo. Chuvangin, keinin Mizo pianzia leh tobul kan
chhuichian loh zawk vanga Mizo tak leh taklo awm anga kan sawifo te
hi hnam a kan chianloh vang zawk a ni a, tawng hmang a hnam kan lo
thliar tum ngawt pawh hi Mizotawng kan hriat tlem vang zawk a ni.
Hnam a chiang a kan inhriatna hi kan chianlohzia tarlangtu mai a ni.
Tunlai hian foreigners kan buaipui a, kan
rama thil duhawmlo lo thleng thin nen inkaihnawihin kan hria a, a
dikna chin pawh a awm ang; thilsual hi a tha lova, mihring sual pawh
an thalo, khawchhak lam atanga damdawi thalo rawn kengluttute ang
bawkin Silchar lam atanga rawn phurluttute pawh an tha chuanglo. Zu
sak hi a thalo em em a, Chutih rualin a saktirtu leh a chhawrtute
pawh an tha chuanglo. Heng thil thalo hi chu engmi pawhin tise kan
do in kan dem ngam tur a ni. Khawchhakmi zawng hi haw vek se
ruihtheih thil hi kan ramah a rem ang em tih inzawt ila tunge
chhangdik thei ang. Engpawh sawi thin mah ila, kan politics leh kan
rilru in a huap chin a zim na na na hi chuan kawng thui tak a kal
theihloh, Mizo ten kan ram neih tuna Mizoram zimte mai, hmana Lushai
Hills min tihsak thin te hi ani rih si a, chu chu khawi a awm Mizo
fate ta ani a, kan khawpui Aizawl hi kan Jerusalem a ni, Zofate
luahchin ram zawng tal hi chu Mizoram ah siam thei ila, tuna kan
unau Sorkar hran leh sakhaw hrang biate awpna hnuai atangin
talchhuak thei sela chuan kan harsatna pawh a zia deuh tur. Chutiang
kan thei rih silo, kan unau Sorkar hran awp rama miten Inpui angin
an rawn bel lo thei thin bawk silo nen, keinin an beisei angin kan
lo chhawmdawl zo bik bawk thin silo a nih hi.
A enga pawh chu nise, Zofate chuan Mizoram
hi kan intawm a, Chumi tih thianghlimna chu kan mawhphur theuh ani
tih pawh kan hriat a tha a, Helai a awmte pawhin neitu bik nia
inngaihna kan neih thin te, Mizo bik riau a kan inngaihna leh mi
hriat ang kan hriat ve loh a bikin tawng thu-hla a midang te tawng
kan va hriatloh vanga hnamdang ang a kan ngaihna thin thinlung dahbo
ila; Zofaten kum 20 lai hreawmna leh harsatna engkim tuara kan ram
tana kan beihna in a hrinchhuah tuna Mizoram chu Zofate himna
kulhpui a nih zel theihna tura tanlak hi kan tih tur a ni. Mizoram
State chu khawiram ami pawh Zofate tan an State a ni a, Mizoram
Sorkar pawh an Sorkar a ni; Chumi kan hriat vanga helaia kan hnam lo
sawrzim emaw kan ram lo intih neitu a midang tana intih mikhualna
leh midang tana ngaihdan hrang put theihna tur khawp a thil kan tih
chuan kan thiamloh a ni ve tho tih kan hriat a tha.
Tunhma a kan zirlaibu ah pawh Mizoram a
dil lianber chu Rihdil a ni a, Burma ramah a awm kan tih thin kha,
Rihdil awmna khi Zofate luahram a ni a, Burma Sorkar awpna ah a awm
rih mai ani tih thangtharte rilru a tuh tumin a ni lawmni zirlaibu
ah te kan telh ni.Chuvangin, Zoram hi kan ram ani tihah i chiang ang
u.