|
.. |
MIZORAM PAITE UNION (MPU) FIRST GENERAL ASSEMBLY
CHAMPHAI MARCH 30 & 31, 2006
PRESIDENT, DR. H.THANSANGA THUSAWI
(PRESIDENTIAL SPEECH)
Pi leh pu, unau, thawhpui
duh takte u,
Hnam inkaihhruaina tha zawk kan
neih theihna tura rahbi pawimawh tak, Mizoram Paite Union (MPU)
inkhawmpui (General Assembly) hmasa ber ngai pawimawha hmun hrang
hrang atanga lo kal khawmte, in zain ka lo lawm che u a, chibai ka
buk a che u.
Khawvelah hian hnam tam tak a awm a, keini-ho hi eng
hnam nge kan niha khawi
lai atanga lo chawr chhuak
nge kan nih tih hi kan hriat chiana kan nihna, Sapin Identity an tih-ah
kan chian a pawimawh. Hnama
chiang inti theuh theuh pawh kan chian dan fuh
lo leh kim lo deuh a awm thei . Kan chian dan a fuh loh chuan unau
inhmuh thiam loh mai pawh a awl. Chuvangin, tute nge kan nih tih
leh tute nge kan unaute tih hre chianga hnam hmasawnna leh himna
tura kan tanrual a ngai a ni.
Father Sangermano lehkhabu, kum
1783-a ziak, kum 1833-a chhutah chuan he thu hi a chuang a: "Chin
Hills chhak lam North Latitude 20:30' leh 21:30' inkarah khian hnam
lian lo tak ZOU (Jo) an awm" tiin a ziak a. "Hnam" hran ngat,
mahnia ro inrela inenkawl niin a sawi bawk a. Hnam tih thamin kan
lo awm tawh tih a entir a ni. Chuti a nih chuan 'ZOU' hnam chu tuna
'MIZO/ZOMI' kan tih Zohnahthlak zawng zawng huam kim veka kan ngaih
leh kan pawm tlan a lo chhuahna, a bul chu a ni tih hi a rinhlelhawm
lo. Thawnthu deuha sawiin, Mizo/Zomi te lo chhuahna chu 'CHHINLUNG'
puk atanga lo chhuak an ni tih hi kan inchhui luh dan a ni a. 'Chhinlung'
chu Hmar tawngin 'SINLUNG' an ti a, Paite leh Thahdo chuan 'KHUL' an
ti ve thung a. Sawi dan a dang hret tih mai loh chu a hmun leh a
awm dan, Lei kua emaw, Puk
emaw tihna a ni vek tho.
Khawvel ram leh sorkar hriat thama 'HNAM' tih tling
chin chu hetiang hian sawi a ni thin: Hnam siper Sapin 'Clan,
Sub-Clan' an tih infinkhawmin hnam tenau 'Tribe' an tih a
siam a; Tribe hrang hrang
infinkhawmin hnam lian 'NATION' a siam chauh a ni. Mi dangin hnam
'Nation' tlinga min pawm ve theih nan Zohnahthlakte hi inthen hrang
lova kan inzawmkhawm tlat a ngai a nih chu. Chutichuan, hnama
chiang tur chuan MIZO/ZOMI
hnam kan nih theih nana thil pawimawh, insuihkhawm tlat hi a ni tih
kan hriata kan pawm tlat leh inpumkhatna tichhe thei laka kan inven
a tul tih kan hriat chian a ngai a ni.
MIZO tih leh ZOMI tih hi duh dan a inang lo deuh a.
Zomi tih duh zawkte chuan 'MI' tih
chu mihring sawina a ni a,
'ZO' tih chu hmun emaw, ram emaw, hnam emaw hming sawina a ni a.
'Mi' hmaah 'Zo' tih hi dah tur zawk a ni. India mi, English mi,
German mi tih ang hi a ni mai, an ti ve tlat a. A dik tho mai. Dah
hmasak tur leh a hnuhnung zawk tur thua ngaihdan chi hnih kan sawi
mai a ni. A pawimawh ber chu thu thuhmun, a mihring thuhmun chiah
bawk a ni tih hi a ni.
British-ho Mizoram leh Burma an luh tirhin mahnia ro
lo rel thin, tuma thuhnuaia awm bik lo, lalte khan an lo do nasa hle
a, tam tak an that a, anni lam pawhin an thih phah nasa bawk. Ralthuam
leh indo thiam sipai ngah zawk na na na chu hnehtu an ni ta a,
sorkar dinin min awp bet ta hmiah mai a ni. British-ho min awp
tirha Mizorama Zohnahthlak hnam peng hrang hrang zingah Lusei hnam,
Sapin Lushai tia an sawi leh ziak, chu a lian ber a. A chhan chu
Sailo lalte kha Lushai lal an
intih vang a ni. Hnam peng dang lian zualte pawh an hre vek
bawk a, sorkar lehkha-ah an chhinchhiah a, chungte chu Lusei, Pawi,
Lakher, Hmar, Paite, Ralte te an ni. Thil an han hre chiang a, hnam
peng hrang hrangte fun kima sawi nan LUSHAI tih chu tuna MIZO
kan tih ang chiahin an lo hmang
ta a ni.
ZO hnam kan nih dan
(Identity) chu kan sawi chiang tawkah ngai ila. Paite chu Zo hnam
peng zinga a lian deuh zinga mi a ni a. Eng vanga Paite Union din
tul ta nge tih hi sawi chian a thain a rinawm. Zohnahthlak inzawmna
leh inpumkhatna ngai pawimawh em em chungin, Zo hnam peng Paite hian
mahni chhungkua bikah harsatna eng eng emaw kan nei a, chungte chu
Zohnahthlak unau dangte nek leh tibuai chuang miah lova kan chin fel
ve zel a ngai thin. Khawtlang nuam leh muanawm siam tur chuan
chhungkua siamthat a ngai phawt ang hi a ni. Chhungkua a that chuan
khawtlang tha a lo awm a, khawtlang tha chuan ram nuam leh tha a
siam leh a.
Zohnahthlak hnam peng zingah a tlangpuiin Paite hi a
mawl leh changkang lo, rethei leh zakzum, inthlahrunga inkiltawih
deuh chi kan ni a. Hruai harh kan ngai bik a,
mi dangte tluk tur chuan tan fe a la ngai a, sorkar pawhin a bika a
tanpui leh a ngaihsak a tul rih a. Hmasawnna kawng leh eizawnna-ah
te intodelh tura taima tak leh rinawm taka hna thawk tura infuih te
pawh a la ngai nasa bawk. Chu bakah lungrualna kan mamawh hle bawk.
Mahni vanneihna tura mi dangte mitmei veng miah lova mahni duh dan
dana khawsak mai te hian kan
inlainatna leh inpumkhatna a tichhe thin. Indawh tawn leh inhriat
thiamna neih reng a ngai fo. Tanpui
ngai kal pelh loh hi thil tum ber pakhatah nei ila
kan inzawmna a tha reng ang. Dan hriatte a pawimawh
a, hriat chauh ni lovin dan zawm leh thuawih hi a pawimawh em em a,
inzirtir thin tur a ni. Dan khap thil leh mihring nun tichhe thei
lakah kan fihlim a ngai. Kan eizawnna hi thianghlim se, hlawkna tur
awm mah se kawng tha lo leh thianghlim lo chu kalsan ngam bawk ila.
Kan zavaia kan that tlanna tur hi ngai pawimawh hmasa hram zel ila
kan hlimin kan la hlawhtling ngei dawn a ni.
Mizoram pawna, Manipur leh Myanmar mi, Zohnahthlakte
an awmna boruakin a zir loh avanga Mizoram rawn pante hi an
khawngaihthlak thin a, theih ang anga lo tanpui hi
kan bat a ni a. Chutih rualin
anni pawhin a hmuna chengte zai ngai thiam bawk sela. An harsa tih
vanga thil dik lo tih an chin loh nan lo kaihhruai a tul bawk.
Sorkar dan kalha thil an tih emaw, mipui tihrehawm leh tithlabar
zawnga an chet emaw hian anmahni mai ni lo, hnam hmel thlengin an
tibal thei thin. Chhungkua inenkawlna fel tak neih a, inpawh tawn
taka thil kan tih zel loh chuan hriat loh karin dinhmun chhe takah
kan ding mai dawn a ni.
Kan sawi takte leh kan sawi kim loh thil dang avangin
intihbikna rilru lam ni lovin, chhungkua kan invawn fel a tul tak
meuh a. Kan harsatna leh mamawhte, thu chhia thu tha, eng pawh, kan
thlen ngamna tur eng emaw chu kan neih a tul tih hriain Aizawla hnam
vei mi kal khawmte chuan June 10, 2004 khan 'MIZORAM PAITE UNION'
(MPU) an lo din ta a. Hei hi Paite Inpui, mi tin ta a ni. Inpui
chu tlu chhe lova a din a, a thawh tur tha taka a thawh theih nan
kan tawihawm a, kan belh tlat a, kan ven him a ngai a, chu hna chu
kan zaa mawhphurhna a ni. Thurawn petu tur leh a hmingchhiat vengtu
tur kan ni theuh. Inpui
nghaktute hi mihring ve mai an ni tih hre reng ila. An thatna te,
an fin leh remhriatna te a famkim bik lo. Mi pakhat ngaih dan leh
duh dana kal mai lovin, eng thil pawh lo thleng se, sawi hova
ngaihtuah tlan zel tur a ni a, lungrual tlanna zawng zelin hna a
thawk dawn a ni.
MIZO PAITE CULTURAL SOCIETY:
Hnam nun leh zia, hnam tih dan bik
kan neihte hi kan Hnam Culture a ni a. Culture hian
min phuar khawm tha a, chhawm nun zel a pawimawh. Culture tha lo leh
tangkai tawh lote erawh chu kan bansan thung ang. Zohnahthlak hnam
peng zingah culture nei tha pawl tak kan
ni awm e. Upa thufing (Paunak) tha tak tak a awm a, Hla tawng un
leh ril tak tak te kan nei bawk. Hming sak dan
pawh kawngkal nei tak a ni a, hming tawng ti mai ila, hman bik
deuhte a awm fel thlap a ni. Mipa hming leh hmeichhe hming sak dan
pawh a hrangin a awm deuh. Lam lamah pawh kan pi pute kha an lo
duai lo hle. Lam chi 30 vel lai awmin an sawi. Chungte chu hnam
zia tilangtu, mipui min hnuk khawmtu, tanrualna siamtu atana thil
tangkai tak an ni. Duh lai lai chauh zir lovin, lam chi hrangte hi thiam tumin zir
tak tak ila Mizo/Zomi culture timawitu leh tihausatu kan ni mai dawn
a ni. Thahnemngaih a tul khawp mai.
Thu leh Hla (Literature) lam pawh hi
kan uar deuh deuh a
pawimawh. Lehkhaa ziak a awm loh chuan nakin hun reiah chuan
thu tha leh hla tha tam tak hriat kim loh emaw,
hriat chhuah theih tawh loh emaw
a awm teuh mai dawn a. Kan thil hriat tha leh thangthar ten
an mamawh tur ang chi thil reng reng chu ziakin kan dah thap tur a
ni ang. Literature lama hausak hi hnam puitling entirna a ni. Tuna
kan awm ang hi chuan Mizoram chhunga cheng
Paite mi ringawt tan chuan a huphurhawm mai thei. Mahse Manipur leh
Myanmar lama unaute nen inthlunzawmna tha tak neiin, anni
kaihhruainain hmasawn dan kawng a awm ngei ang.
'MIZORAM PAITE CULTURAL SOCIETY' hi March 4, 1982
khan din a ni tawh a, Sorkar-ah registered thlap a ni. Cultural
Society tangkaizia sawi tur a tam hle. A rah chhuah hmasa ber pawl
chu inhre ngai lote kan inhriat phah a, inhriat mai ni lo, innelna
leh inlainat tawnna a siam a, tanrualna tha zawk a lo awm ta. Mahni
nihna lo hre chiang lo leh inzahpui thinte pawh a kai harh nasa hle
bawk. Chapchar Kut te, Republic Day te leh hun pawimawh bikah te
Paite culture, lam leh hlate pho chhuah a ni ta a, kan nihna dik tak
miten an hriat phah hle a ni. Paite puan phei chu mawi ti an tam
khawp mai. A lar phah hle reng a ni.
Hnam culture zinga pawimawh tak incheina, kawr,
pawnfen, lukhum, pangpar tawn leh thil dang pawh Tedim leh hmun
remchang apianga mi lak khawm a ni a. Khuang dik tak, sawl petpawt
te, darkhuang leh darbu te, Cultural Show-a hman tur pawimawhte chu
lak khawm a ni. Thangtharte tan chuan hmuhnawm leh zir tham tak an
ni. Literature lamah pawh lehkhabu tangkai tak tak Manipur lam
hotuten min pe a, chu bakah Tedim atangin eng emaw zat lak a ni bawk.
A tir lam khan Tedim pa, hmanlai leh hnam ziarang chanchin hre tak
thla khat vel lai cham tura chah thlak a ni a, amah atangin thil tam
tak kan hriat belh a ni.
Cultural Society chanchin kan
sawi laiin lungchhiatthlak tak pakhat sawi loh theih a ni lo.
President hmasa ber Pu S.B. Piangsiandong kha Art & Culture
Departmenta Fine Arts Instructor a ni a. A va tangkaiin a va duhawm
thin em! A phur mai ni lovin thil tih dan tur a hre tlat. Kan
hmasawnna bul pawh amah kha a ni. Bul kan tan fuh tehreng nen, min
peih lohsan ta thut mai. A awm loh chu Cultural Society-in a tuar
ber kan ti thei ang. A fate leh a lainaten lo hre thiam sela. Kan ui
em a ni. A pawi tak tak a ni. A awm loh hnuah chuan Mizoram Paite
Cultural Society (MPCS) pawh a thi ve tep chu a ni e. Champhai
lamah erawh chuan a lo la nung tha viau a, a lawmawm tak tak a ni.
Cultural Society pawimawhzia
hriain Aizawla hnam veitute kal khawmin din thar leh dan an
ngaihtuah a. MPU din a lo ni ta bawk a, an kengkawh tel ta a.
Culture thil bik ngaihtuahtu tur mi tlawmngai leh inpe takte ruat
felin, chung hruaitute chuan hna an thawk leh ta char char a, vawiin
hun pawimawh hi kan thleng thei ta a ni. A lawmawmin a
thlamuanthlak ta. Cultural Meet hlawhtling taka kan hman theih nan
NEC Secretary Pu H.V.Lalringan pawisa kan mamawh dan hriain min pe
tlat mai le. Cultural Society hruaitute thahnemngaihna hi fak tlak
a ni a, pawisa ihe lova min tumsaktu Pu Ringa chungah MPU leh MPCS
hmingin lawmthu ka sawi e. He Cultural Meet (festival) tihlawhtling
tura inbuatsaiha lo kal zawng zawng chungah lawmthu ka sawi bawk a
ni.
MPU kalphung leh a hna thawh
dan tur sawi leh lawk ila. MPU chu hna thawk phut phut tur a ni lova.
Boruak thlir reng chungin a tul dan anga thawk thin tur a ni. Mipui
hnena thupuan leh thuchah pawimawh siam te, hmasawnna ngaihtuah te,
mimal leh Pawl mamawh ngaihtuahpui leh an harsatna-a lo tanpui te,
Sorkar leh Pawl hotute a tul dan ang anga dawr te, inpumkhatna leh
tanrualna ngaih pawimawh te, thil tha lo leh duhawm lo laka hnam ven
hna te, heng thil leh sawi lawk vek theih loh thil lo thlengte uluk
taka ngaihtuahtu tur a ni. Mi mal leh Pawl hrang hrangte
insuihkhawmna Inpui a ni a, hnam pum khawih thil eng pawh a
ngaihtuahin a buaipui thin dawn a ni. Mi tinin a kut tichak tura
kan finna leh remhriatna te, sum leh pai leh tha leh zung kan thawh
hnial loh a pawimawh. A tungdingtu tur kan ni theuh a, a lehlamah a
tichhetu kan nih theih bawk si avangin neitu rilru tak tak pua kan
enkawl a pawimawh reng dawn a ni. A tawp berah chuan MPU hian
Zohnahthlak zawng zawng inpumkhatna leh tanrualna atan theihtawp a
chhuah dawn a ni. MIZO/ZOMI hnam hi khawvel hriata a lo awm ve
theihna tur hi a ngai pawimawh hle a ni.
He inkhawmpui pawimawh tak
hi a hlawhtlin ngei duha theihtawp lo chhuaha, zo taka thlengtu
Champhai MPU Zonal Headquarters hotute leh Cultural Society
hruaitute leh mipui an inpekzawhzia kan hmuhin kan lawm tak meuh a,
kan zaa aiawhin lawmthu ka sawi e.
MPU leh MPCS dam reng rawh
se.
|
. |