|
|
Leitung mun tuamtuamah gal nanna ding galhiam, a khang khangin hong om suksuk
hi. Tulai taka a kizang thaute pen Europe gamah 1326 AD kumin kizang ta a, gal
do nadingin kum zalom sawm-le-li pawlin kipan hi ci-in kiciamteh hi.
A.D Kum zalom sawm-le-nga hun khawnga kipanin nitumna lam gamah mikangte'
pilna hong khang in, sum bawl sumzuakna hong khang a, set tawh nasepnate hong
om hi. Tua huna kipan Mikangte in mun tuamtuamah siahgam(provincial colony)
hong zong ciat uh hi. English mikangte in kum zalom sawm-le-sagih kiim pawlin
India gamah phualpi hong sat uh hi. Tua pan French-te in tuh nuam ahih manin
French leh English te hong kikap hi. Tua ah a gam ukpite pen sum leh thauvui
thautang tawh huh tuak uh ahih manin India gam leh Kawlgam sungah thau hong
tam mahmah ta hi. Tua bangin Mikang kumpi'n Kawlgam Mizogam leh Manipur gamte
a lak khit cianga a gammite' thauvui thautang neihte khempeuh khopsak ahih
manin, a mawkna-a Mikang kumpite' khut tunga a piak sangin Zogamah zuak uh a,
sum suah uh hi. Tua bangin Zogam nangawnah thau hong leetkhia hi.
ZO THAU TAM HONG KIPAN
Nidanglai in thau a om ma in, i pu i pate in sa leh gal zong, lum leh tei tawh
na that uh a, "Zanga vuisa vannuai siing i lel, Tangsial bang sun ta'ng e,
Tuai hong umtui bang ka khuai hi" na ci uh hi.
Pu Khan Thuam uk hun bei kuanin Kawlgam, Mizogam leh Manipur gam panin a kila
thau om pianpian ta hi. Ahih hangin thau tam nai lo a, lum leh tei mah kitam
zat lai hi. Ukpipa Kam Hau hong khan ciang(1848) thau hong tam pianpian ta hi.
1857 kumin Pu Kam Hau ten Manipur gam singtang khua khat va sim gawp uh a,
Meiteite zong thangpai gawpin a Leengpa uh Chandra Kirti Singh(Ngameingam) leh
a galkap 2000 val Kam Hau do dingin Tedim zuanin hong kuan uh hi. Singgial
Khawtaw Meitei gun kianga om Suangsuang kicihna munah nasia takin kikap uh a,
Meiteite a guallelh ciangin a suakta sunte tai uh a, a thau nusiat teng uh
singhawm suanghawm sunga a seelte uh a kimu tawh, tui sung pana kingah tawh a
kikaihkhop ciangin Zogamah thau hong tam thei pan hi. Pu Khaw Cin hun ciangin
thau hong kicing pian ta a, Zogam a Mikangte hong tun hun 1890 kum bekin zong
Zomite thaulawng 2173 hong khawmkhia uh hi.
ZOMI LEH THAULAWNG KIKHEN THEI LO
I Pu i pate in thaulawng tawh kisai koici bang ngaihsutna nei hiam cih ciangin:
Nidanglai in sa leh gal mah thupi pen hi. Lum leh tei pen mihing khat leh khat
ahi a, ganhing khat peuh tawh kitanglaina bang bekah kizang thei a, thau pen a
lum leh tei zatte uh tawh tehin hong kikhai mahmah hi. Thau a kitawi ciangin
gal leh sa tungah gualzawhna thakhat in hong khang hi. Tua bangin Zomite'
nuntakna-ah thau pen hong thupi mahmah ta ahih manin a lung uh tawh na khek
ngam ta uh hi. Mikang Kumpite in Zogama thau khempeuh hong khopsak pen na na
sa mahmah uh a, a tat kik nadingin a neih a lamh khempeuh uh pia ngam uh hi. A
thaulawng a it manin a sihlawh zong om ahih manin "Zomite in a zi sangin a
thaulawng a it zaw hi" cih dongin Kawlgam sungah kiciamteh hi.
I pu ipate in thaulawng tawh a lungsim ngaihsutna uh na genkhia uh hi. Gal leh
sa a mat-a a lungdam mahmah ciangin khawmual ah hanla sa in thau lawnin
mualsuah uh hi. Tua bek hi loin sih ni ciangin pasal kap ngei loin a kah
tangin min sialin thau lawn hi. Tua pen a kah tanga a ngaihsut ahi hi. Tua
bangin Zomi pasal khat pen thau tawh kikhen thei lo hi.
(a) Taang hi'ng ci-a zangkhen
kawlciang,
Koliang a bang kim ciat a
Sangsa mualsuah leh,
Taang kilawm e, taang kilawm e.
(b) Sangsa mualsuah leh taang
kilawm e,
Pupa khuamual a va don dingin,
Tuklu paal zep leh
Lia kilawm e, lia kilawm e,
THAUVUI BAWLNA
Mikangte hong tun hunin Zomite in thau nei khin bek tham loin thauvui nangawn
bawl thei khin hi. Tua ahih manin Mikangte na dawn bawl lo uh hi. Thauvui bawl
thei ahih manin Zothau tawh gal leh sa a deih a ut bangun na kap zo uh hi.
Innuai ek-awng mun, ek nelna muna leite leh innuai niin teng khawm in, beel
sungah tui tawh kidiah hi. Tua eklei diahna tui pen vuttui bangin kikhaih a,
tua a kikhaihkhia tui(nitrate) pen citui bangin al hi. Eklei kikhaihkhiatna
tui pen la-in citui huanin kihuan leuleu hi. Citui i huan ciangin Zoci hong
suah mah bangin, tua eklei tui pen huan leng hong ha liuleu a, tua pen eklei
kici pah hi. Tua eklei panin thauvui i deih bangbangin kibawl thei ta hi.
Phalbi hunin eklei kihuan thei zaw deuh hi.
Thauvui a suah theih nadingin kaat(sulphur)tawh hel kul a, kaat piankhiat
nadingin gatang hal keu in kisuvui hi. Tua loin, theidam sing ahih kei leh
hongma sing ten nenin kihal a, tua meiholte kivuisak hi. Tu in ekleivui hai
khat leh meihol vui hai khat helin tui kinelsak a, sumh ah a vui siang dong
kisu hi. Tua bangin a vui siang dimdem dong nihvei thumvei dong kisu kikkik a,
thauvui hong piang hi. A hoih leh hoih loh theih nadingin thauvui tawm khat la
in la, hal masa in. Thauvui khu a tunga a len toh leh a hoih kici hi. A khu
lei-ah a bial leh hoih nai lo kici a, kisu lai hi. Numeite in thauvui su leh
sa kiman thei hi, kici hi. Mikangte hong khan ciangin kumpi sung panin
kaat(sulphur)baih takin kingah thei ta hi.
Thulakna:
Zoheisa Magazine 1988
|
|