|
|
Zomite in ‘Zosuante’ i cih, Mizo ten ‘Zo hnahthlak’ a cih teng pen British
kumpi in hong awp-ma in amau hong ciaptehna-ah ‘wild hill tribes’ ci-in, i
gam pen ‘un-administered area’, ci uh hi. Zosuan laka nitumna lam a tung
masate pen Bengali leh Assamese ten ‘Kuki’ ci-in na ciamteh uh a, hih pen
Mikang lai tawh a kiciaptehna 1792 kum hi ding hi. British kumpi in
1872 kuma Mizoram lak a kipat ciangin, tua lai taka Lusei kampau tam pen a
hihna tawh a gam pen ‘Lushai Hills’ vawh pah hi. Kawlgam lamah ahih
leh ‘Chin’ ci-in hong ciamteh hi. Ahi zongin ‘Chin’ cih kammal pen
bang cihna, koi pan hong kipan, bang huna hong piang cih pen kankhiatna
taktak om nai lo hi. Lam khat panin Zo minamte Chin hong kicihna pen
Kawlte hong lawhna a kikawm maw? ahih kei leh Mikang galkap ten Chin hills-a
Hausa a tuak masak pen uh Pu Khaw Cin min tapsaka ‘Khaw Cin hills/ Cin
hills’ a ci zong hi zaw kha thei hi. Bang teng hi ta leh, Chin pen tu huna
Myanmar a kici gam lama om teng hong kitangsak zaw deuh in, India gam lama
om teng pen Lushai ahih kei leh Kuki, cih kitangsak zaw deuh hi.
Mikangte in Zo minam teng pen mi khat sa khata hong muhna tawh lom khata
hong lawhnop uh ciangin ‘Chin-Kuki’ cih bang, ‘Chin-Lushai’ cih bang,
‘Chin-Lushai-Kuki’ cih bang zang uh hi. Tua ahih manin British kumpi
in Zo minamte tenna teng uk nadinga 1896 kuma a bawl thukhun zong ‘Chin
Hills Regulation Act’ vawh ziau hi. Hih thukhun pen Chin hills baanah
Lushaite, Kukite leh Nagate teenna teng huamsak in kizang hi.
Mikangte in Chin, Kuki, Lushai ci-a hong ciapteh uh hangin amau mah in,
“Amau pen Chin hiam, Kuki hiam kici het lo mah uh hi ven,” hong ci kik veve
uh hi. J.G Scott in a laibu, ‘Burma’ cihah, “The names Kuki and Chin are not
national, and like others, the people do not accept the name given to them
by the Burmese and ourselves; they do not call themselves Chins and they
equally flout the name of Kuki which their Assamese and Bengali neighbours
use. They call themselves Zhou or Shu, and in other parts Yo (Zo) or Lai”
ci-in, Dr. G.A. Grierson leh midangte muhna mah tawh kituakin na gelh hi.
Bertram S. Carey leh H.N. Tuck ten zong Zote, Thadote leh Guite thu a
gelhkhopna-ah “These Zos, Thados and Guites are called by the Manipuri’s
Kuki or Khongjais, who only made their acquaintance after they had migrated
north, but the people call themselves by the name of Zo (Yo)” ci-in na
ciamteh uh hi. Guite Innpipa Pu Go Khaw Thang zong, “Go Khaw Thang, who, as
already related, was seized by the Manipuris in the course of the Lushai
expedition of 1871-72, was the Zo Chief of Mualpi,” ci-in Zo hausa mah na ci
uh hi. Mikangte in Chin, Kuki in hong ciapteh uh hangin amau mahin ei le ei
pen Chin peuh, Kuki peuh i kicih loh lam hong tel mahmah uh hi.
Mikangte in Chin-Lushai-Kuki hong cih hang, amau mahin ei-le-ei pen ‘Zo’
kici uh hong cih mah bangin, tu panin hih sungah ‘Zo minam’ ci-in kizang ta
ding hi.
Zo minamte pen minam thu kante in Mongolian mite suan… Tibeto-Burman laka
mi…” hiin gen uh a, hih pen kipom kim thei tek hi leh kilawm hi. ‘Mongol’
pen minam min hi in, ‘Mongolian’ pen zepna kammal (adjective) hi a,
‘Mongolia’ cih pen a gam min genna in kizang hi. ‘Mongoloid’ cih leuleu pen
‘Mongol’ minam suan leh khak teng genna in kizang hi. Tua hi a, Zo minamte
pen mel leh sa tawh kizuiin Leitung minam lompi thum om laka Mongoloid minam
hiang khat hi in, kampau tawh kizuia Mongoloid minam lompi thum laka
Tibeto-Burman hiang khat i hi hi.
Zo minamte pen i bul i phung taktak (ethnic origin) a kikankhia nai lo ahih
hangin ei pen Tibet gam tawnin Sengam pan Kawlzangah tungin, tua panin tu-a
i omna tengah a kizeel hi hang, cih pen i pom thei tek hi. Pu
Vum Son’ muhna-ah i minam min ‘Zo’ cih pen ‘Zo’ kici mi khat’ suante i hih
man hi, ci hi. Tua i pu i pate gam pen Sengam ah ei tawh i kibatpih
Tibet mite, Kawl, Naga, Meitei, Bodo, Kachin, Lahute tawh teengkhawm hi.
Sengam panin Jesuh suahma pekin sim lamah kitaikhia in, Jesuh suah khit kum
za khawng ciangin Chindwin gam kuam tengah kiteeng ta hi, ci hi.
Kawlzang panin Zo minamte pen AD 1000 kum pawl panin nitumna lam khamtung
gamah tai kipan ta dingin kituat hi. Khamtung gama a tai, pawlkhatte in
Ciimnuai khua sat uh a, tuate pen tulai taka ‘Zomi’ a kici Tedim gam,
Tonzang gam, Manipur gam leh Mizoram donga teeng, Ciimnuai-a piang a kici
teng hi. Ciimnuai khua mun pen tulai taka Saizang khua khang ahi hi.
Pawl khatte in Sunthla khua kiangah Lailun khua sat uh a, tuate pen tulai
taka ‘Lai’ a kici- Falam, Haka leh Thantlang mite hi-in, Lailuna piang zong
kici uh hi. Pawl khatte in Sumpui munah Bochung khua sat uh a, tuate pen
Lusei suan minam tuamtuamte hi-in, tua panin tulai taka Mizoram kici-ah
kizeel uh hi.
A tai lote Zo minam pawlkhatte Yaw gamah thaam suak uh a, Kawlte tawh kiciau
uh ahih manin Kawl bang buang, Zo bang buang kha suak uh hi.
Kawlte in ‘Zo’ pen ‘Yaw’ ci-in gelh uh ahih manin ‘Yaw mi’ a suak uh hi.
Zo minamte khamtung lamah a lomin a tai-ma in khamtung gamah Khumi/Khamite
na tung zo uh hih tuak hi. Asho-te pen khamtung kah loin
Kawlzang leh Arakan zang lam zuan uh hi. Cho-te pen bangci lal
uh hiam cih kithei lo hi.
Hih bangin Zo minamte pen namdangte in a tuamtuama hong ciaptehna uh hang
ahi zongin, i lalna lampi zawi kibat lohna hangin ahi zongin, tu-in lom
tuamtuamin kikhenin nam tampi i kisuah hi. Hih banga lom tuamtuama i omna
pen nidanga minam khat hi napi damdama a kikhenkhen maw, ahih kei leh
nidanga minam tuam tek kihi napi damdama a kigawmgawm maw? cih pen
ngaihsuthuaipi khat suak hi.
zop
lai ding....
|
|