|
|
ZOMI KHANGTHU
(AD 1900 MALAM)
By J. Thang Lian Pau
(2002)
|
|
|
|
|
|
BC 2000
|
|
Hih hun laiin i pu i pate Tibeto-Burman dangte tawh Sengam, mal-sak lam Kansu
kuam,
Lanchou khawpi kiang, T'ao lui ngei tengah teeng dingin ki-ummawh hi.
|
|
BC 1027-256 |
|
Sengamah Jo (Zo) vaihawm lai. |
|
BC 221-207 |
|
Sengamah Chin vaihawm (Chin Empire) lai. |
|
|
BC 4
|
|
Kachin leh Zomite piankhiatna i
pu i pate 'Kung-han Ch'i-ang' (Ch'i-ang hiang khat)te, Sengam Szechwan kiimah
teng uh hi. |
|
BC 1
|
|
Mekhong leh Yangtze luinak lamah
teeng uh hi. Pyu ten kawlgamah Sri Ksetra khuapi saat. Zomite'n
Payagyi khua saat. |
|
|
|
|
|
|
|
4 AD |
|
Zomite in Dangka (Taka) na na nei khin dingin
ki-ummawh hi.
|
|
|
6 |
|
Chindwin zanggam tengah na na
teng uh hi.
|
|
|
108 |
|
Pagan (Pugam); Popa (Pupa) mual kiimah teeng (Dahpa?
Penglam? te hun) |
|
|
600 |
|
Pyute Kawlmi suak; Kanyante Rakhine-mi suak; Thet mite
Chin (Zomi) suak. |
|
|
750 |
|
Zomite Minbu,Thayet, Aunglan (Myede),
Natmauk,Taungdwingyi, Pyi-ah teeng. |
|
|
800-50
|
|
Zomite in
Kabaw valley tung. Khampat khua sat (Khampat pen Zomite sat hi ding hi:
Khampat khua pen zang leh kham kipehna, kham kipatna ahih manin Khampat a kici
hi ding hi. Mualtunggam genna 'Kham' cih kammal pen Zomite bek nei
hi. Hih kuam tengah hun sawtpi kiteeng uh hi. |
|
|
1044 |
|
Anawrahta in Sukte zoin
Kumpi lian masa suak. |
|
|
1084 |
|
Kyansittha zi Kumpinu Thambula (Zomi) |
|
|
1200-50 |
|
I pu i pa ten Khampat khua-ah Mawng (Bung)
kung suan. |
|
|
1254 |
|
Narathihapati zi Kumpinu Saw (Zomi) |
|
|
1250-300 |
|
Khamtung tung; Ciimnuai
khua sat. Eimau sunga makaite-Songthu, Songza, Songkip. |
|
|
1355
|
|
Leng Tong Hoih Ava mangpa zi. Zo
minam hiang khat 'Maring'
mite Manipur gam tung ding in ki-ummawh hi. Vangteh (a min masa -
Khumnuai) kisat ta kha ding hi. |
|
|
1364
|
|
Zomite Chindwin gunpang phaizangah Shante tawh
teengkhawm, Sagaing, Monywa,
Dipeyin, Yinmarbin, Mintaingpin, Pale, Gangaw, Pauk, Htilin, Ngape-ah teeng. Sibani
khua-ah Zo Tualsong 15' sang tudong omlai. |
|
|
1370 AD |
|
khawhkhen, Kawlpi (Rajagya-Yesayo) tung. |
|
|
1400
|
|
Hih hun in Zo minan pawlkhatte Tripura gam tung dingin ki-ummawh
hi (Halam,Hrangkhawl,Darlong Kaipeng etc). |
|
|
1450-700- |
|
Luseite Lentang le Ciau kikal ah teng. |
|
|
|
|
1400-1500: Thang Ho leh Lian Do; Cing Khup leh Ngam
Bawm; Galngam leh Hang Saite Ciimnuai, Geeltui-ah teeng. |
|
|
|
|
1250-1900: Eimau beh Hausa,khuasat leh Ukpite makai-in ki-uk. Lai
kinei loin khangthu kicianteh lo. |
|
|
1500 |
|
Zosuan 'Anal' te Manipur tung ding in ki um mawh
hi |
|
|
1570 |
|
Guite Pu Gui Mang in Tedim Khua Sat |
|
1600 |
|
Khumi mite Paletwa tung ta mai thei. |
|
|
1650-700 |
|
Luseite leh Paite mi ten Ciau kan
ta uh hi. |
|
|
1700 |
|
Alaungpaya kumpipa in khamtung galkap la in
Syrian gam sim. |
|
|
1720-30 |
|
Mara ten Simtuipi tung ta dingin ki-ummawh hi. |
|
|
1750
|
|
Thado-Kuki ten Manipur gam tung khin uh hi. Biate
mite in tua-a Cachar mun tung khin ding in ki-ummawh hi. |
|
|
1750-850 |
|
Lai mite Mizoram tung dingin ki-ummawh hi. |
|
|
1775 |
|
Lusei ten Zawlbuk/Sawm neih kipan. |
|
|
1777 |
|
Khamtungmite in Chittagong sim. |
|
|
1800
|
|
Zahau leh Khuangli tawh kipawlin Kam Hau in Thahdo gam la-in uk. Taisunte (Falam)
in Lophei sim. Taisunte in Khuasak sim. Zahau leh Khuangli kisim. Taisunte in
Mualnuam sim. Hualngo leh Sukte kisim. |
|
|
1813 |
|
Rev. Adoniram Judson Kawlgam tung
(Missionary masa pen) |
|
|
1820
|
|
Hatlang Pu Mang Gin(Mang kua) Tedim ah teeng.
Tedim gam sunga Hausa thahat leh minthang kuate:
Tedim
- Mang Gin - Hatlang
Vangteh
- Pum Go -
Guite
Dimpi
- El Thuam - Naulak
Saizang
- Vung Vial - Hatzaw
Kalzang
- Sung Hang
Thangnuai - Mang Sum
- Thawmte
Khuasak -
Mat Tuang - Galphuak
Thuklai
- Suan Thuk - Sumniang
LimKhai
- Neih Tuang |
|
|
1830-850 |
|
Hmar ten Manipur gam tung uh hi. |
|
|
1840-1868
|
|
Tedim khuapi kiphut kik. Kam Hau in Mualbem pan
Tedim zuan. Hausa - Pu Kam Hau, Galvaan - Pu Mang Gin, Thuzeek - Pu Khoi
Lam. Meitei galpi zo. |
|
|
1856 |
|
Kam Hau leh Zahau kikopin Manipur uk. |
|
|
1856-1859 |
|
Sim leh mal ki do hun.(Mizoram) |
|
|
1857 |
|
Tedim sim ding Meitei 1500 kuan, Meitei in lel.
Zomi leh Meitei kido khatveina. |
|
|
1862 |
|
Mautaam Khat veina. |
|
1871 |
|
Guite Innpipa Go Khaw
Thang Meitei ten man. 1872 in Phaipi tonginn sungah si hi. |
|
|
1872 |
|
Vai khan Khatveina. (Mangkang galkapte Lusei gamah a khatvei lutna uh) |
|
1876
|
|
Guite Innpipa Pu Sum
Kam leh Meitei Leengpa ten kilemna bawl. Guite mi 2000 khawng in Lamka
gam tung. |
|
1884 |
|
Aksi kiat kum (3-11-1884). |
|
|
1886 |
|
Mangkang-te’n Zogam (Cin hills) sim kipan. |
|
|
1887
|
|
Capt. Raikes makaihna tawh Mangkang
galkapte Kawlpi tung. Vai khan Nihveina (Mangkangte Lusei gam lut nihveina,
ciah kik nawnlo). |
|
|
1888
|
|
Capt. Raikes in Zogamah Mawtaw lam sial ding ngen,
Zomite'n
phal lo. Oct 17-29 sungin Zomite in Mangkang 12 that, 122 hingmat,
thau lawng 4 leh La 4 man khawm. Sihzang in Kale gam sim. Taisun leh
Sukte
kipawlin Kawlzang sim. Kam Hau leh Sukte kipawlin Kangyi sim. Sihzang in Mangkang
lambawlte suam. Zokhua, Khalkha, Sukte kipawlin Kumpi do sawm. Taisun mi 1000
in Sihaung sim. Capt. George White in khamtung mite dona dingin India galkap
Battalion Khat leh Assam kooli 2000 ngenin ngah. |
|
|
1889
|
|
January 23 ni-in Sir Gorge White, General Faunce, Major Raikes thuamvum tung,
Zogam do ding kuan. Feb.4 ni-in Khuasak la. Feb.13 ni-in Buanman leh
Thuklai la. Vangteh leh Saizang la. May. 4 ni-in Siallum kulhah kikap, Mangkang
bu 3 leh galkap 83 si, Surgeon khat in V.C ngah.
Tedimah kap leuleu,
Tedim a hawm in la. Mangkangte 120 si 70 liam. Tedim inn 300
Tonzangah tai. Inn teng halsak.
Thangmual pen "Fort White" kici. Mizoram sim lam panin 'The
Expediton 1889' lut, haksatna tuak loin Lunglei luak. Kulh bawl uh.
|
|
|
1890
|
|
Sept. in Tonzangah kikap, kilemna bawl. Upa teng tawh
maam (photo) zaih,
upate'n thei lo, thau sa-in lau. Oct. kha sungin Khaw Cin si, a sanggampa' tapa
Hau Cin Khup in a za luah. Hau Cin Khup, Thang Khan Pau, Gin Za Thangte Rangoon
kipaipih.
Mangkang Kumpiin Mizoram a uk kipat.
25.9.1890 niin Pasal hangsan Khuangchera leh Ngulbawka Tlawng lui ngei-ah Mangkang
ten kaplum.
|
|
|
1891 |
|
Thantlang la ding kuan, kido, Rs. 5000 gaam.
|
|
|
1892
|
|
(Jan. 27-29) Zo minam
teng gam khatah koih kik nading ngaihsun 'Chin-Lushai Conference' Fort
William, Calcutta-ah kibawl hi.
April kha-in Thantlang la zo. Oct 9 ni-in Pumva leh Thuklai kikalah Myo-ok
suam. kap lum, mi thum bek suakta.
Mangkang ten suah lam Zogam bup nuaisiah zo. |
|
|
1893
|
|
Zogamah thau khempeuh kikhawm, lawng 7000 pha. Kaptel la, Oct. kha-in ukpi 49 Rangoon kihawl pih. Khuapi teng sikkhau kizom. |
|
|
1894
|
|
1.11.1894 niin Rev. F.W. Savidge le Rev. F.H. Lorrain-te Mizogam tun
hi. (Khristian Missionary masa pen). Mizo lai - A, AW, B, kipan.
Jan-Feb. sung B.S. Carey in Cin hills leh
Manipur gamgi bawl, Cin hills khen thum kisuah- Tedim, Falam, Halkha. |
|
|
1894-95
|
|
Mikang kumpi in Falamah Political officer koih.
Falam leh Halka-ah Sikkhau-to, Thonginn, Zato inn, leh Sumkepna (Treasury) kibawl. Carey leh Tuck in The Chin
hills bu gelh. Zogam pan siah (Leiman) Rs.17,572 kingah. Carey leh Ukpite
kilemna bawlin gam khensak in, Kam Hau uk khua -167, Sukte uk - khua 20 leh Sihzang
uk khua - 16 suah hi. Manipur Khristian missionary masa pen Rev.
W. Pettigrew (Ukhul khua-ah).
|
|
|
1895
|
|
(September) Kawlgam' gamkhen khat (province) in
Mikang
kumpite'n Zogam hong ciapteh sakin Kawlgam tawh hong gawm. Mizo Laibu neih kipat
kum. 21-8-1895 Lusei pau tawh Thukhunthak Luka
laibu nei. Sim leh Mal-a kikhen Lushai hills pen kigawm hi.
|
|
|
1896
|
|
Chin Hills Regulation Act kibawl. Hih Thukhun tawh tu huna Chin State, Mizoram, Manipur
singtanggam teng uk. Ukpi hong piang:
Tedim gamah Pu Hau Cin Khup
Lumbanggam ah Pu Hrul Mung
Falam gamah Pu Thang Tin Lian
Haka gamah Pu Kio Mang
Taichun khua-ah Pu Con Bik
Matu/Mindat gamah Vumthumaung
Chief Commissoner Sir Frederick Frayer Tedim, Falam,
Khalkha hawh. Mizo biakinn masa pen kipan. Kawlgam (Chin hills)
leh manipur gamgi kikhung hi. |
|
|
1898
|
|
(2-4-1898) Mizoramah Sangin
kipan. Mizo pau in Thuciamthak - Luka leh John kizo. Mangkang ukna deih loin
Zomi makaite’n Mangkangte
langpanna bawl. Mikangte in Zomi makaite bawlsia.
- Pu Thuam Thawng (thong sungah si)
- Pu Kai Tuah (khantawn thong)
- Pu Taang Pau Dal (thong sungah si)
- Pu Ngul Bul (Mangkang ten that)
|
|
|
1899
|
|
Chin hills-ah Christian Biakna tung;
Missionaary masa pen Rev. A.E. Carsonte nupa, March 15 niin Halkha tung. Pu Pau Cin Hau phuat Laipian
Biakna leh Zomite Lai neih cilna.
|
|
|
1900
|
|
Zomite Laisin kipatna, Biakna thak neihna. Pa Pau Cin Hau
in Maang mu. Mr. B.S. Carey in ukpi teng tawh kilemna bawlin sialngawng ban. Hau
Cin Khup Ukpi-in kikoih. Mizoram, Mimbung khua-ah Guite Innpipa Kam Za
Mang a phat mahmah lai tak hi in, Aizawl DC leh Tedim pan Mikang ulian Dickman
ten Mimbungah pha uh hi. Lushai hills leh Chin hills gamgi kikipsak hi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|